News

19
Jul

Եղիա Տէմիրճիպաշեան (1851-1908). Հայ Գրականութեան Մեծատաղանդ… Ինքնասպանը

yegia-demirtjibashianՀրապարակագիր Նազարէթ Պէրպէրեան կը գրէ․

Յու­լի­սի այս­պի­սի օր մը, 108 տա­րի ա­ռաջ, իր տան ձե­ղու­նէն ինք­զինք կա­խե­լով, անձ­նաս­պան ե­ղաւ հայ գրա­կա­նու­թեան ար­տա­կարգ դէմ­քե­րէն ու մե­ծա­տա­ղանդ հե­ղի­նակ­նե­րէն Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան։

19 ­Յու­լիս 1908-ին, 57 տա­րե­կան հա­սա­կին, այ­լեւս ան­կա­րող հաշտ ապ­րե­լու կեան­քին պար­գե­ւած գե­ղեց­կու­թիւն­նե­րուն եւ զգայ­նու­թիւն­նե­րուն հետ, մարմ­նա­կան իր գո­յու­թեան ինք­նաս­պա­նու­թեամբ վերջ տո­ւաւ ու հո­գին փրկել ո­րո­շեց հայ գրա­կա­նու­թեան ա­ռեղ­ծո­ւա­ծա­յին այս դէմ­քը։

Բա­ցա­ռիկ խո­հա­կա­նու­թեամբ ու կեան­քի եւ մահուան, բնու­թեան եւ մար­դուն, ըն­կե­րա­յին ար­ժէք­նե­րու եւ անձ­նա­կեդ­րոն յոյ­զե­րու մա­սին ի­մաս­տա­սի­րա­կան խոր ըն­կա­լու­մով օժ­տո­ւած հայ գրողն է Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան, որ աշ­խար­հա­բար հա­յե­րէ­նը բարձ­րա­ցուց գե­ղա­րո­ւես­տա­կան մշակ­ման նա­խան­ձե­լի մա­կար­դա­կի եւ դար­ձաւ հա­րա­զատ թարգ­մա­նը մարդ­կա­յին տրտմու­թեան ու թա­խի­ծին, յո­ռե­տե­սու­թեան եւ ան­հուն դժգո­հու­թեան խո­րա­գոյն, այ­լեւ ա­մէ­նէն ի­րա՛ւ ապ­րում­նե­րուն։

Ե­ղաւ իր սե­րուն­դի ա­մէ­նէն ա­ւե­լի կար­դա­ցած եւ կար­դա­ցա­ծը իւ­րա­ցու­ցած ու իւ­րո­վի վե­րար­տադ­րած գրա­գէ­տը։ ­Կեն­սա­գիր­նե­րը կը պատ­մեն, որ ­Ներ­սէս ­Պատ­րիարք ­Վար­ժա­պե­տեան, որ մօ­տէն ճանչ­ցած էր Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նին, ա­ռի­թով մը զինք ներ­կա­յա­ցու­ցած է հե­տե­ւեալ վկա­յու­թեամբ.-
«­Մեր ազ­գին մէջ ա­մէ­նէն շատ կար­դա­ցած մարդն է այս տղան՝ ­Տէ­րո­յենց պա­տո­ւե­լիէն ետք»…
1879-ին Ա. Ա­զա­տա­խո­հեան գրչա­նու­նով Ե­ղիա­յի կազ­մած «­Փի­լի­սո­փա­յա­կան ­Բա­ռա­րան»ը ան­վի­ճե­լի պա­տո­ւան­դանն է հայ եւ օ­տար գրա­կա­նու­թեանց խո­հա­կան հսկա­նե­րուն գոր­ծե­րը մար­սած եւ ի­մաս­տա­սի­րա­կան իր ու­րոյն աշ­խար­հա­յեաց­քը մշա­կած ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան Մ­տա­ծո­ղին։

Ե­ղիա հան­դի­սա­ցաւ իր ժա­մա­նա­կի գե­ղեց­կա­գոյն աշ­խար­հա­բա­րի մշակ­նե­րուն յա­ռա­ջա­պա­հը, որ թէ՛ գրա­կան-գե­ղա­րո­ւես­տա­կան իր ար­ձա­կով ուղ­ղու­թիւն բա­ցաւ, թէ՛ հա­յե­րէ­նէ ֆրան­սե­րէն իր «­Բա­ռա­րան»-ով լե­զո­ւա­գի­տա­կան ու քե­րա­կա­նա­գի­տա­կան կա­րե­ւոր ներդ­րում ու­նե­ցաւ ա­րեւմ­տա­հա­յե­րէ­նի կա­տա­րե­լա­գործ­ման մէջ։

Բայց յատ­կա­պէս կեան­քի ու­նայ­նու­թիւ­նը մեր­կաց­նե­լու, ­Մա­հը դար­պա­սե­լու եւ Տրտ­մու­թիւնն ու Թա­խի­ծը իբ­րեւ մար­դու նե­րաշ­խար­հին ա­մէ­նէն ի­րաւ էա­տար­րե­րը ըն­կա­լե­լու եւ վեր­ծա­նե­լու իր գրա­կա­նու­թեամբ՝ Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան ի­րա­ւամբ խորհրդան­շեց հայ գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­տա­ղանդ, բայց խե­լաց­նոր ինք­նաս­պա­նի կեր­պա­րը։

Ե­ղիա ծնած է 1851-ին, ­Խաս­գիւղ, ­Պո­լիս։ ­Հայ ու­նե­ւոր­նե­րու՝ ա­մի­րա­նե­րու թա­ղա­մաս էր ­Խաս­գիւղ։ ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան գեր­դաս­տա­նը եւս այդ­պի­սին ե­ղած էր ան­ցեա­լին. բայց Ե­ղիա­յի հայ­րը հա­մեստ ար­հես­տա­ւոր մըն էր։ Ե­ղիա յա­ճա­խեց «­Ներ­սէ­սեան» եւ «­Նու­պար-­Շահ­նա­զա­րեան» վար­ժա­րան­նե­րը։ Ա­շա­կեր­տեց իր ժա­մա­նա­կի մե­ծա­նուն ու­սու­ցիչ­նե­րուն՝ ­Թով­մաս ­Թեր­զեա­նի եւ Մա­տա­թիա ­Գա­րա­գա­շեա­նի, բայց գիր­քե­րը դար­ձուց իր բուն ու­սու­ցիչ­նե­րը եւ ան­յագ ըն­թե­րցող մը ու ինք­նաշ­խա­տու­թեամբ ինք­զինք կա­տա­րե­լա­գոր­ծող ան­հա­տա­կա­նու­թիւն մը դար­ձաւ։

Կեան­քի աս­պա­րէզ մտաւ իր­բեւ Օս­մա­նեան ­Կայս­րու­թեան ­Հան­րա­յին ­Շի­նու­թեանց վար­չու­թեան քար­տու­ղար, բայց կա­նու­խէն իր մէջ ի յայտ ե­կած հա­լա­ծախ­տի ազ­դան­շան­նե­րը պատ­ճառ ե­ղան, որ հրա­ժա­րի այդ գոր­ծէն եւ ու­զէ Ֆ­րան­սա մեկ­նիլ իր ու­սու­մը շա­րու­նա­կե­լու հա­մար։ 1874-ին կը հաս­նի ­Մար­սէյլ, ուր ուս­ման կող­քին աշ­խոյժ մաս­նակ­ցու­թիւն կը բե­րէ ա­տե­նի ֆրան­սա­կան գրա­կան կեան­քին։

1878-ին կը վե­րա­դառ­նայ ­Պո­լիս եւ թա­փով կը նե­տո­ւի հրա­պա­րա­կագ­րա­կան աս­պա­րէզ. կը հրա­տա­րա­կէ «Գ­րա­կան եւ Ի­մաս­տա­սի­րա­կան ­Շար­ժում» ա­նու­նով իր սե­փա­կան թեր­թը, նաեւ կ’աշ­խա­տակ­ցի տար­բեր թեր­թե­րու։ 1880-ա­կան­նե­րը կը հան­դի­սա­նան Ե­ղիա­յի ա­մէ­նէն բե­ղուն շրջա­նը։

1889-ին մտա­յին ան­հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թեան ու հա­լա­ծախ­տի նո­պա­նե­րը կը սաստ­կա­նան եւ կը խո­րա­նան յատ­կա­պէս մօր մա­հէն՝ 1890-էն ետք։ ­Կը կա­տա­րէ ինք­նաս­պա­նու­թեան ա­ռա­ջին փոր­ձը՝ ­Վոս­փոր նե­տե­լով ինք­զինք։ ­Թէեւ կը ձա­խո­ղի փոր­ձը եւ ան կը փրկո­ւի, բայց այ­նու­հե­տեւ շա­րու­նակ կը մտմտայ անձ­նաս­պա­նու­թեան մա­սին։ Այդ շրջա­նին տե­ղի կ­’ու­նե­նայ նաեւ Ե. ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նի կեան­քին կա­րե­ւո­րա­գոյն հան­դի­պում-դար­ձա­կէ­տը։

Ռո­պէր ­Հատ­տէ­ճեան կը յու­շէ, որ «Ե­ղիա մօ­րը մա­հէն ետք ա­ռան­ձին կը մնայ ­Խաս­գիւ­ղի իր տան մէջ եւ կ­՚ապ­րի դժբախտ պայ­ման­նե­րու տակ։ Ուս­տի՝ ձմրան օր մը կը հե­ռա­նայ ա­մա­յա­ցած իր տու­նէն եւ կու գայ ­Բե­րա, ուր պա­տահ­մամբ կը թա­կէ դու­ռը ­Հել­լէն ­Նիս­սըն ա­նու­նով հուն­գա­րա­ցի կնոջ մը բնա­կա­րա­նին։ ­Նիս­սըն կորսն­ցու­ցած էր իր ա­մու­սի­նը ու տես­նե­լով Ե­ղիա­յի խղճա­լի ե­րե­ւոյ­թը՝ կը հիւ­րըն­կա­լէ եւ ա­թոռ մը կը տրա­մադ­րէ ա­նոր վա­ռա­րա­նին քով։ Եւ, այ­նու­հե­տեւ, Ե­ղիա­յի եւ ­Նիս­սը­նի մի­ջեւ ծնունդ կ­՚առ­նէ բա­րե­կա­մա­կան ան­քակ­տե­լի կապ մը»։

Ռ. ­Հատ­տէ­ճեա­նի հա­մո­զու­մով՝ ­Նիս­սըն սի­րած էր Ե­ղիան, նմանց­նե­լով զայն իր հան­գու­ցեալ ա­մու­սի­նին։ ­Հուն­գա­րա­ցի այս այ­րի կի­նը պէտք ու­նէր ան­ձի մը, որ իր ներ­կա­յու­թեամբ եր­ջան­կու­թիւն պար­գե­ւէր ի­րեն։ ­Հել­լէն կը սի­րէր Ե­ղիան՝ պար­զա­պէս իբ­րեւ մարդ­կա­յին էա­կի, ո­րուն հան­դէպ կը ցու­ցա­բե­րէր գութ եւ կա­րեկ­ցու­թիւն։ Իր կար­գին, Ե­ղիա կը սի­րէր ­Հել­լէն ­Նիս­սը­նը յա­ւի­տե­նա­կան սի­րով, ինչ­պէս ան կը պար­զէ ա­ռի­թով մը ­Զո­ւի­ցե­րիա­յէն ­Նիս­սը­նի ու­ղար­կած իր հե­տե­ւեալ նա­մա­կով. «Իմ սի­րե­լի ու թան­կա­գին տի­կին, եր­կինք ու եր­կիր կ­՚անց­նին, բայց իմ սէ­րը քե­զի հան­դէպ չի մա­րիր»։

Այդ սէ­րը մին­չեւ ինք­նաս­պա­նու­թեամբ մա­հո­ւան հաս­ցուց Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նին։
1897-ին, Ե­ղիա իր մօ­րաք­րոջ օգ­նու­թեամբ հե­ռա­ցաւ ­Պո­լի­սէն եւ քա­նի մը տա­րի շրջա­գա­յե­ցաւ եւ­րո­պա­կան ոս­տան­նե­րուն մէջ՝ ­Ժը­նեւ, ­Վիեն­նա, ­Պու­տա­փեշտ ե­ւայլն։ ­Բայց միշտ փնտռեց իր «օրհ­նա­բե­րու­թեան յօ­ժար հրեշ­տա­կին» եւ ի վեր­ջոյ վե­րա­դար­ձաւ ­Պո­լիս եւ բնա­կու­թիւն հաս­տա­տեց դար­ձեալ ­Հել­լէն ­Նիսը­նի մօտ։

1901-ին ա­նոր հի­ւան­դու­թիւ­նը ծան­րա­ցաւ. տա­րուե­ցաւ Ազ­գա­յին ­Հի­ւան­դա­նոց՝ ա­տե­նի հայ մա­մու­լի է­ջե­րուն մեծ աղ­մուկ բարձ­րաց­նե­լով իր խե­լա­գա­րու­թեան շուրջ։ 1904-ին դուրս կու գայ հի­ւան­դա­նո­ցէն եւ կը վե­րա­դառ­նայ ­Նիս­սը­նի։
Հատ­տէ­ճեան կ­՚եզ­րա­փա­կէ իր յու­շը՝ նշե­լով, թէ Ե­ղիա, գար­նա­նա­յին գե­ղե­ցիկ օր մը, օգտո­ւե­լով ­Հել­լէն ­Նիսը­նի բա­ցա­կա­յու­թե­նէն, կը կա­տա­րէ անձ­նաս­պա­նու­թեան վեր­ջին փոր­ձը՝ 19 ­Յու­լիս 1908-ին, երբ վերջ կու տայ իր կեան­քին, կա­խե­լով ինք­զինք կա­շիէ գօ­տիով մը։

Ե­ղիա­յի մա­հէն ետք, ­Նիս­սըն գոց սե­նեա­կի մը մէջ կը պա­հէ բա­նաս­տեղ­ծին գրա­կան ան­տիպ եր­կե­րը, ձե­ռա­գիր­ներն ու այլ թան­կար­ժէք թուղ­թե­րը։ Օր­մա­նեան ­Պատ­րիար­քի ար­տօ­նու­թեամբ՝ Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նի թա­ղու­մը կը կա­տարո­ւի ­Պէ­յօղ­լո­ւի Ս. Եր­րոր­դու­թիւն ե­կե­ղեց­ւոյ մէջ՝ կա­նո­նա­կան ա­րա­րո­ղու­թեամբ։ ­Մար­մի­նը կը փո­խադ­րո­ւի ­Շիշ­լիի հա­յոց գե­րեզ­մա­նա­տու­նը, ուր կը թա­ղո­ւի անձ­նաս­պան­նե­րու յատ­կա­ցո­ւած թա­ղա­մա­սին մէջ։ ­Հե­տա­գա­յին ­Հել­լէն ­Նիս­սըն, ­Դու­րեան ­Պատ­րիար­քի ար­տօ­նու­թեամբ, տե­ղա­փո­խել եւ թա­ղել կու տայ Ե­ղիա­յի մար­մի­նը՝ ­Շիշ­լիի հա­յոց գե­րեզ­մա­նա­տան կեդ­րո­նը կանգ­նեց­նե­լով ու­շագ­րաւ դամ­բա­րան մը ա­նոր յի­շա­տա­կին։

Ն­ման տխուր վախ­ճան ու­նե­ցաւ մե­ծա­տա­ղանդ հայ գրո­ղը, ո­րուն գոր­ծե­րը յետ-մա­հու հրա­տա­կո­ւե­ցան նախ ­Փա­րի­զի մէջ, 1955-ին, «­Հայ Գ­րա­գէտ­նե­րու ­Բա­րե­կամ­ներ» մա­տե­նա­շա­րով, ա­պա՝ 1986-ին Ե­րե­ւան, իսկ քա­նի մը տա­րի ա­ռաջ ­Պոլ­սոյ մէջ, «­Մար­մա­րա» օ­րա­թեր­թին կող­մէ, ձեռ­նար­կո­ւե­ցաւ ա­նոր ամ­բող­ջա­կան գոր­ծե­րու հրա­տա­րա­կու­թեան։
Հա­լա­ծախ­տը մա­շե­ցուց Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նի եւ ան, ի վեր­ջոյ, ինք­նաս­պա­նու­թեամբ վեր­ջա­կէտ դրաւ տա­ռա­պա­գին իր կեան­քին, որ 1890-ա­կան­նե­րուն իսկ ա­մէն կողմ թշնա­մի­ներ կը տես­նէր իր շուրջ եւ կը գրէր.- «Ա­մէն ճշմա­րիտ հայ, ա­յո՛, տխուր է։ Ար­ձա­գանգ մ’է որ կը լսեմ – տրտմու­թիւն»։

Նոյ­նիսկ դեռ 1883-ին, Հ­րանտ Ա­սա­տու­րին ուղղուած նա­մա­կի մը մէջ, Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան կը նա­խազ­գար իր այ­սօ­րի­նակ վախ­ճա­նը՝ գրե­լով.

«­Սա­տա­նին տի­րա­պե­տու­թիւնն ան­ձիս վրայ՝ կ’ըն­դար­ձա­կի եւս քան դեւս։ ­Յու­սա­հա­տու­թեան ի­մաս­տա­սի­րու­թիւնն ա­մէն ի­մաս­տա­սի­րու­թիւն­նե­րէ գե­րի­վեր՝ ինձ հա­մար հրա­պոյր ու­նի։ Չ­գի­տեմ ո՛վ կամ ի՛նչ բան զիս այս­պէս ը­րաւ – բնա­կան տրա­մադ­րու­թի՞ւն մը, բա­րո­յա­կան տա­ռա­պանք­նե՞ր, մարմ­նի չար­չա­րա՞նք, զոր կը կրեն այս ազ­գին մէջ գրա­կա­նու­թեան հե­տե­ւող­ներն, յոյ­սե՞ր՝ որք ի դե­րեւ ե­լան, ե­րազ­նե՞ր՝ ո­րոնք ե­րազ պի­տի մնան յա­ւի­տեան… Չ­գի­տեմ. այդ ա­մէնն ալ գու­ցէ միա­նա­լով զիս այս­պէ՛ս ը­րին. հի­ւանդ, հի­ւանդ մարմ­նա­պէս, այլ մա­նա­ւա՛նդ բա­րո­յա­պէս։ Ինչ­պէս ­Պա­րո­նեա­նի ծի­ծա­ղին տակ ար­տա­սուք կայ, նոյն­պէս իմ ալ ար­տա­սու­քիս ներ­քեւ ծի­ծաղ կայ»…

Մեծն Օ­շա­կան, իր ըն­կա­լեալ ա­նո­ղո­քու­թեամբ, Ե­ղիա Տ.-ի «հե­քիաթ»ը իր ա­ռաս­պե­լա­կան զար­դե­րէն եւ ար­ժէք­նե­րէն մեր­կաց­նե­լով հան­դերձ, իր կար­գին չկրցաւ լրիւ թօ­թա­փել ա­ռինք­նող հմայ­քը Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեան ­Տա­ղան­դին։ ­Թէեւ գրեց, որ «տեղ մը ը­սած եմ, թէ ա­րեւմ­տա­հայ գրա­կա­նու­թիւ­նը եր­կու կէս խեն­թեր եւ մէկ վա­ւե­րա­կան յի­մար ու­նի։

Դժբախ­տու­թիւն է, որ այս վեր­ջին ո­րա­կու­մը ստի­պո­ւած ըլ­լամ գոր­ծա­ծել, տա­լու հա­մար ամ­բող­ջա­կան գա­ղա­փար մար­դէ մը, որ բո­լոր ժա­մա­նակ­նե­րու մե­ծա­գոյն ա­րո­ւես­տա­գէտ­նե­րուն շնոր­հը նկա­տո­ւող բա­ցա­ռիկ խառ­նո­ւածք մը յայտ­նա­բե­րեց ա­րո­ւես­տի։ ­Ցա­ւը այն է, որ այդ խառ­նո­ւած­քը չհա­սաւ ի­րեն ո­րա­կին ար­ժա­նա­ւոր աշ­խար­հի մը մէ­ջէն ինք­զին­քը ընդ­միշտ մեր հիա­ցու­մին եւ յար­գան­քին պար­տադ­րե­լու»… այ­սու­հան­դերձ՝ Յ. Օ­շա­կան նաեւ խոս­տո­վա­նե­ցաւ, որ «սկիզ­բէն ի վեր հրա­պա­րա­կի պա­հան­ջը ե­ղած է հա­տըն­տիր Ե­ղիա մը։

Այս­պէս կազ­մո­ւած հա­տո­րը պի­տի հա­մախմ­բէր իր մէջ թե­րեւս ա­մէ­նէն lyrique այն քա­նի մը է­ջե­րը, ո­րոնք ա­րեւմ­տա­հայ գրա­կա­նու­թեան մէջ երբ եւ ի­ցէ գրո­ւած ըլ­լան։ Այն­քան ի­րաւ բա­նաս­տեղծ մը կար այս յի­մա­րին ե­տին։ ­Դար­ձեալ հոն է, որ մե­զի պի­տի տրո­ւէր եր­ջան­կու­թիւ­նը՝ կար­դա­լու ան­հա­ւա­սա­րե­լի դաշ­նա­ւո­րու­թեամբ է­ջեր, ուր կը շփո­թես ապ­րումն ու ե­րա­զը, ի­րա­կա­նու­թիւնն ու քմայ­քը, սիր­տը եւ միտ­քը, նիւթն ու հո­գին, տա­րօ­րէն հաշտ, սրտա­ռուչ խառ­նուր­դի մը մէջ, ո­րուն ըլ­լար խնա­յո­ւած տա­ժան­քը փի­լի­սո­փա­յա­կան դա­ժան հմտու­թեան, գրա­կան թե­թեւ sophism-ին»։

Այդ «­Հա­տըն­տիր»-ին դեռ ար­ժա­նա­ցած չէ հայ գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­տա­ղանդ այս խեն­թը։ Իսկ մեր սե­րունդ­նե­րը, ա­շա­կեր­տա­կան գրա­սե­ղան­նե­րէն ի­րենց յի­շո­ղու­թեան եւ նե­րաշ­խար­հին մէջ յա­տուկ տեղ մը վե­րա­պա­հե­լով հան­դերձ Ե­ղիա ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նին, ար­դէն գեր-նիւ­թա­պաշտ մեր կեան­քի սպա­ռիչ հեւ­քին մէջ հա­զիւ թէ շունչն ու ժա­մա­նա­կը գտնեն ըմ­բոշխ­նե­լու հմա­յա­կան տիե­զեր­քը ի­րաւ այս բա­նաս­տեղ­ծին։

Հայ գրա­կա­նու­թեան մե­ծա­տա­ղանդ խեն­թին մա­հո­ւան 108րդ ­տա­րե­լի­ցին նո­ւի­րո­ւած ո­գե­կո­չա­կան այս է­ջը կ­’ար­ժէ փա­կել ­Հայ ­Լե­զո­ւին նո­ւի­րո­ւած եւ ­Տէ­միր­ճի­պա­շեա­նա­կան իւ­րա­յա­տուկ ո­ճով գրո­ւած հե­տե­ւեալ ներ­բո­ղա­կա­նով.

«Ո՞ր ազգն ու­նի այդ լե­զուն, ո՞ր լե­զո­ւի մէջ կա­րող է միտ­քը այն­քան ա­զատ շրջիլ, հո­գին այն­քան ա­զատ թռչիլ, որ­քան հայ լե­զո­ւի մէջ. փայ­լա­կին բե­կեալ, այլ փայ­լուն գիծն այն ար­շա­ւա­գոյն, որ լե­զուն կա­րող է պատ­կե­րաց­նել. ո՞ր լե­զուն Է՝ ոյր պար­բե­րու­թիւնք կրնան մերթ գե­տի մը չափ եր­կա­րիլ, պար­բե­րու­թիւնք՝ որք սա­կաւ գե­տե­րու նման սկիզբ ու­նին եւ վախ­ճան, որք բարձ­րե­րէն կը բղխին եւ գու­նա­գեղ բու­րում­նա­ւէտ դաշ­տաց ընդ­մէ­ջէն ա­դա­մանդ­ներ հո­լո­վե­լով կամ ժայ­ռեր գլո­րե­լով կ­’անց­նին գո­ռա­լով ու գա­լա­րե­լով, եւ ուր որ ու­րեմն ի խորս անդր ով­կեա­նին անդն­դա­խոր կը հաս­նին»։

Source: Yerakouyn

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...