News

08
Nov

Հետեւելով Դանիէլ Վարուժանի Ոտնահետքերուն

(ծննդեան 135-ամեակին առիթով)

Լեւոն Շառոյեան

Գրողի մը կամ մշակոյթի վաստակաւոր գործիչի մը յոբելեանը մի՛շտ ալ բաներ մը կը խաղցնէ հոգիիս մէջ։ Բոց մը կը բռնկեցնէ։ Անզուսպ փափաքը կ’ունենամ գիրքեր, յօդուածներ ու այլազան գրութիւններ կարդալու տուեալ անձին մասին, որպէսզի համալրեմ իմ ունեցած տեղեկութիւնները, վերաթարմացնեմ իմ ծանօթութիւնները ու ենթական ճանչնամ իր ամբողջական վաստակով եւ կատարեալ դիմագծութեամբ։

Այդպէս պատահեցաւ վերջերս ալ, երբ անդրադարձայ, թէ ընթացիկ 2019-ն կը յուշէր Դանիէլ Վարուժանի ծննդեան 135-ամեակը։

Ճի՛շդ է։ 1884-ի ծնունդներուն 135-ամեակն է այս տարի…։

Իսկ մեր փոքր ածուին մէջ որո՞նք իրենց աչքերը լոյսին բացեր են 1884-ին։

Գլխաւորը Վարուժանն է անշուշտ։ Կարելի է յիշատակել նաեւ իր նահատակ գրչեղբայրներէն Տիգրան Չէօկիւրեանը՝ «Վանքը» վէպին հեղինակը, ազգային-մտաւորական գործիչ Շահան Նաթալին, Փարիզի «Յառաջ» օրաթերթի հիմնադիր-խմբագրապետ Շաւարշ Միսաքեանը։ Ասոնցմէ տարի մը առաջ, 1883-ին, ծնած էին Յակոբ Օշականն ու Գեղամ Բարսեղեանը, Վիեննայի Մխիթարեան ուխտի երախտաշատ դէմքերէն Հ.Ներսէս Ակինեանը, նաեւ՝ Պոլսոյ «Հայ Կին» ամսաթերթի հրատարակիչ Հայկանոյշ Մառքն ու Պոսթընի «Հայրենիք» ամսագրի երկարամեայ խմբագիր Ռուբէն Դարբինեանը։ Իսկ Վարուժանէն տարի մը ետք՝ 1885-ին, ծնան Ռուբէն Սեւակը, Կոստան Զարեանն ու Վահան Տէրեանը, նաեւ՝ մամլոյ ամերիկաբնակ երկարամեայ սպասարկուներ Հրաչ Երուանդն ու Միհրդատ Թիրեաքեանը։

Երկու-երեք տարուան ընթացքին՝ ապագայ ի՜նչ փաղանգ մը շահեր է հայ գիրն ու գրականութիւնը։

Յիշատակուեցա՞ն այս դէմքերը հրապարակաւ, կամ պիտի ոգեկո- չուի՞ն արդեօք ի մօտոյ…։ Մեր մշակութային միութիւններուն համար՝ ահաւասիկ աշխատանքի պարարտ դաշտ մը։
Օ՛ն, դէպի յոբելենական խրախճանքներ…

* * *
Վերադառնանք Վարուժանին։

Արեւմտահայ մեր այս տաղանդաւոր բանաստեղծին 135-ամեակը շաբաթներ շարունակ գիրքերու մէջ թաղեց զիս։ Կարդացի՝ ի՛նչ որ իմ գրադարանը կամ ակումբի գրադարանը կրնային տրամադրել ինծի,- բանաստեղծութիւններու երկար շարքեր, իր գրական վաստակը վերլուծող ուսումնասիրութիւններ, յուշագրութիւններ ու վկայութիւններ։

Յետոյ, բաւական միտք չարչարեցի՝ գտնելու եւ յիշելու համար այն առաջին բանաստեղծութիւնը, զոր հեռո՜ւ-հեռաւո՜ր օր մը կարդացեր էի Վարուժանէն։

Եւ յստակօրէն յիշեցի։ Նախակրթարանի Ե. կարգի աշակերտներ էինք, երբ հայերէնաւանդ մեր ուսուցիչը մեզի կարդաց (եւ այնուհետեւ ալ հրահանգեց որ գոց սորվինք) Դանիէլ Վարուժանի «Ցորեանի Ծովեր»ը։

Հինգ տուներէ բաղկացեալ գողտրիկ բանաստեղծութիւն մըն էր ատիկա, որուն մէջ նախ կը սորվէինք, թէ «ցորեան»ը մեզի ծանօթ նոյն ցորենն է, ցորենի հասկը, յետոյ ալ կը հետեւէինք բանաստեղծին գունագեղ նկարագրութիւններուն՝ թէ ինչպէս կանաչազարդ բլուրէն փչող խելայեղ հովերը կը բախէին ցորեաններուն, կ’անցնէին անոնց արանքէն, կ’ալիքաւորէին զանոնք, ի վերջոյ՝ ցորեանի դաշտը փոխակերպելով ցորեանի ծովերու.

Հովե՜ր կ’անցնին.-
Ու ցորեաններս յուշիկ-յուշիկ կ’արթննան.
Իրենց խորքէն կը հոսի դո՜ղ մ’անսահման։
Գեղադալար կողերն ի վար բլուրին՝
Ծովե՜ր կ’անցնին։

Հովե՜ր կ’անցնին.-
Զմրուխտներով կը ծփայ դաշտը անհուն։
Ծիտը կ’երգէ, թառած՝ հասկի մ’օրօրուն,
Մինչ իր տակէն ցորեաններու մոլեգին
Ծովե՜ր կ’անցնին,
Հովե՜ր կ’անցնին…

Այս նշանաւոր ու ժողովրդային բանաստեղծութեամբ է որ Դանիէլ Վարուժան կերպաւորուեցաւ, մարմին առաւ ինծի համար։ Պատանիի մը,- որ ես էի,- առաջին հանդիպումն էր ասիկա Բրգնիկ գիւղի մեծանուն բանաստեղծին հետ…։

ՎԱՐՈՒԺԱՆԵԱՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ ՄԸ

Այսօր կ’անդրադառնամ, թէ անցնող աւելի քան մէկ դարու ընթացքին որքա՜ն առատ ու վիթխարի գրականութիւն մը կուտակուած է Վարուժանի մասին։

Վարուժանեան գրադարան մը կազմելու փորձ մը կատարուա՞ծ է երբեւիցէ։ Գրադարան մը, որուն դարանները լեցնէինք Վարուժանի մասին գրի առնուած ամէն տեսակի ու չափի տպագիր նիւթերով…։

Այդօրինակ գրադարանի մը մէջ ես առաջին հերթին պիտի տեղադրէի նահատակ բանաստեղծին չորս քերթողագիրքերը.- «Սարսուռներ»ը, «Ցեղին Սիրտը», «Հեթանոս Երգեր»ը եւ «Հացին Երգը»։ Անոնց քովն ի վեր՝ շուտով պիտի տեղադրէի այս գիրքերուն բազմաթիւ վերատպութիւնները, որոնք կատարուած են թէ՛ Հայաստանի մէջ, թէ՛ Սփիւռքի (Վենետիկ, Երուսաղէմ, Անթիլիաս, Պէյրութ, Պոլիս, Թեհրան եւ այլուր), մերթ իբրեւ անջատ հրատարակութիւններ, մերթ իբրեւ ընտրանիներ ու մերթ ալ իբրեւ երկերու լիակատար ժողովածուներ։

Յետոյ կարգը պիտի գար այն մեծաթիւ ուսումնասիրութիւններուն եւ մենագրութիւններուն, որոնք գրի առնուած են զանազաններու կողմէ՝ թէ՛ վերլուծելու համար Վարուժանի գրական վաստակը, թէ՛ ալ գծելու անոր կարճատեւ կեանքին լուսաւոր ուղին։

Առանձին դարան մը պիտի յատկացնէի անոնց։

Հոս, ամէնէն առաջ պիտի տեղադրէի Լեւոն Էսաճանեանի 1919-ին Պոլիս տպուած գիրքը, որ Վարուժանի կեանքին ու վաստակին ձօնուած անդրանիկ հրատարակութիւնը կը նկատուի։ Ատոր քով՝ Յ. Ճ. Սիրունիի նոյնանման գրքոյկը (Պուքրէշ, 1940)։ Յետոյ, բանաստեղծին դասընկերոջ՝ Դերենիկ Ճիզմէճեանի գիրքը (Գահիրէ, 1955)։ Աւելի անդին՝ Գրիգոր Պլըտեանի «Կրակէ Շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի Շուրջ»ը (Անթիլիաս, 1988)։ Ասոնց պիտի հետեւէին հայաստանեան հրատարակութիւններ, որոնք արեւելահայ գրականագէտներու բարերար եւ աշխոյժ մասնակցութիւնը կ’ամրագրէին վարուժանագիտութեան կալուածէն ներս։ Այսպէս, քով-քովի պիտի շարէի Գ. Սարգսեանի (1947), Հեկտոր Ռշտունիի (1961), Յովհաննէս Ղանալանեանի (1961), Վազգէն Գաբրիէլեանի (1978), Ալբերտ Շարուրեանի (1984) եւ Եղիշէ Պետրոսեանի (1987) մենագրութիւնները, բոլորն ալ Երեւան տպուած։ Այս շարքին մէջ իր պատուոյ տեղը պիտի գրաւէր Պերճ Զէյթունցեանի «Մեծ Լռութիւն» թատերգութիւնը (1985), որ կը պատկերացնէ Դ. Վարուժանի կեանքն ու եղերական մահը։

Այլ դարանի մը վրայ՝ առանձին թղթապանակներ պիտի կազմէի ու անոնց մէջ մէկտեղէի այն բազմահարիւր կարճ ու երկար յօդուածները, որոնք կ’առնչուէին Վարուժանին։ Այստեղ, այլաբնոյթ վերլուծումներով պիտի փայլէին Էդուարդ Ջրբաշեանն ու Ստեփան Թօփչեանը, Սերգէյ Սարինեանն ու Յակոբ Օշականը («Համապատկեր»), Պարոյր Սեւակն ու Հրանտ Թամրազեանը, Մուշեղ Իշխանը, Արմէն Դարեանն ու Ռ. Հատտէճեանը (ի դէպ, տարաբախտ Պարոյր Սեւակ, դեռ 1945-ին, Երեւանի Պետ. Համա- լսարանին կողմէ սարքուած ուսանողական համագումարի մը ընթացքին կը կարդայ փայլուն զեկոյց մը Վարուժանի մասին։ Այդ գրական վերլուծականը տեղ գտած է յետ մահու հրատարակուած իր «Երկեր»ու Զ. հատորին մէջ)։

Յետոյ կարգը պիտի գար յուշագրութիւններու։ Զանազան պարբերականներու մէջէն պիտի ջոկէի հմտալից յուշեր ու յիշատակներ, որոնք պիտի պատմէին ինծի Վարուժանի ու անոր անմիջական շրջապատին մասին։ Մինչայդ, հոսկէ-հոնկէ իմ դիմաց պիտի շարունակէին ցցուիլ ուրիշ գիրքեր ալ։ Այս շարքէն՝ բանաստեղծին Սեբաստիոյ աշակերտներէն Առաքել Պատրիկի «Դանիէլ Վարուժանն Իմ Յուշերում»ը (Երեւան, 1965) կամ այն շահեկան «Նամականի»ն, բանաստեղծին ստորագրած կամ ստացած նամակներուն ժողովածուն, զոր հոգածութեամբ ու մեծ գուրգուրանքով հրատարակութեան պատրաստեր ու լոյսին բերեր էր հայրենի գիտաշխատող Գոհար Ազնաւուրեանը, Երեւանի մէջ, 1965-ին։

Առանձին թղթապանակներու պիտի կարօտէին նաեւ հայ մամուլի մէջ ցրուած վարուժանեան լեռնակուտակ նիւթերը։ Աստուա՜ծ իմ, կա՞յ մէկը՝ որ պիտի յաջողի մաղէ անցընել վերջին 115 տարիներու բովանդակ հայ մամուլը ու հոնկէ դուրս բերել Վարուժանի առնչուող ամէն էջ ու տող…։ Անկարելի՜ առաքելութիւն։

Օ՜, չըլլայ որ մոռնայի բանաստեղծին գործերուն բազմալեզու թարգմանութիւնները։ Որքա՜ն շատ են անոնք եւ ի՜նչ բազմաբարբառ լեզուներով,- անգլերէն, Ֆրանսերէն, իտալերէն, ռուսերէն, արաբերէն, նոյնիսկ՝ թրքերէն… ։ Ասո՛նք եւս իրենց տեղը պիտի գրաւէին իմ սարքելիք գրադարանին մէջ։

Եւ վերջապէս, գրադարանին մէկ անկիւնը պիտի դնէի քանի մը վաւերագրական ժապաւէններ, որոնք կ’առնչուին Վարուժանին։ Անոնց նորագոյնը, թերեւս, լիբանանաբնակ Նիկոլ Պէզճեանի երեք ժամնոց ժապաւէնն էր՝ (Milk, Carnation and a Godly Song)։

Ի՞նչ կ’ըսէք՝ նմանօրինակ գրադարանի մը ծրագրին ի լուր։ Կ’արժէ՞ր իրապէս գործի ձեռնարկել՝ զայն իրականացնելու համար…։

Պատի՛ւ մեր ժողովուրդին, որ 100 տարիէ ի վեր անդադար կ’ապրեցնէ ու կը մեծարէ Վարուժանը։

Անոր ընտիր ու սիրուած գործերը շարունակ կ’արտասանուին մեր բեմերէն։

Անոր ուշագրաւ բանաստեղծութիւնները կը զարդարեն դպրոցական մեր դասագիրքերը։

Ամէն Ապրիլ 24-ի՝ Վարուժան կ’ոգեկոչուի համազգային տարողութեամբ, նահատակ իր գրչեղբայրներուն հետ մէկտեղ։

Մեր մշակութային միութիւնները 15-20 տարին անգամ մը՝ յոբելենական հանդէսներ կը սարքեն իրեն ձօնուած։

Հայաստանի մէջ փողոց ու դպրոց մկրտուեր է իր անունով, դրոշմաթուղթ թողարկուեր է իր լուսա-նկարով, Երեւանէն մինչեւ Կանտ, Վենետիկ ու Պոլիս՝ արձաններ ու քանդակներ կան զինք յաւերժացնող, այլ տեղ մը՝ գրական հիմնա-դրամ հաստատուեր է իր անունով…։

Մէ՛կ բան կը պակսի իրեն.- Դանիէլ Վարուժան ԳԵՐԵԶՄԱՆ ՉՈՒՆԻ։ Ու մենք չենք կրնար գէթ տարին անգամ մը մեխակ մը զետեղել իր դամբանին վրայ…

Այո՛, բանաստեղծը շիրիմ չունի ու հետեւաբար՝ անհնար է գերեզմանօրհնէք մը կատարել անոր ոսկորներուն ի հանգիստ։

Բայց հոգ չէ։ Իր յիշատակը վառ պահելու համար մենք կրնանք ուխտի այցելութեան մը ձեռնարկել դէպի Հայ Գրականութեան մեծ պարտէզը, ուր ամէնէն բարձրադիր ածուներէն մին յատկացուած է Վարուժանին…։

Մտնե՛նք ուրեմն այդ ածուէն ներս։

 

Source: Yerakouyn

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...