News

10
Dec

Յաւերժական Հպարտութեան Յուշագրութիւնը Ա.

Պապաս

Նայիրի Մկրտիչեան

Երջանիկ եմ ու հպարտ, որ դուստրն եմ այն արժանաւոր հայուն, որ ողջ կեանքը անսակարկ նուիրումով բոցավառեց յանուն իր գաղափարներուն ու սկզբունքներուն եւ իր գործով ու կեանքի ուղիով յաւերժական հպարտութիւն առթեց ոչ միայն ի’ր զաւակներուն եւ հարազատներուն հոգւոյն խորերուն մէջ, այլեւ՝ բազում աշակերտներու, ողջ համայնքի եւ բոլոր անոնց, որոնք գէթ մէկ անգամ առիթ ունեցած են անոր հետ հանդիպելու։

Գիւղի մէջ ծնած Հայրս, 7 տարեկան հասակին սկսած է թոթովել իր մայրենին։ Առաջին դասարանին (9 տարեկան հասակին) հօրս գիւղէն քաղաք (Գամիշլի) ուղարկած են՝ զինք յանձնելով հարազատ ընտանիքի մը խնամքին, որպէսզի այնտեղ դպրոց յաճախէ։ Երկրորդ տարին հօրս միացած է նաեւ հօրեղբայրս, որ մանկութեանս յիշողութիւններուն մէջ ամենաընթերցասէր մարդն էր, զոր երբեւէ տեսած էի։ Յետագային, երբ հայրս աւարտած է 6-րդ դասարանը, մեծ հայրս, որ գիւղի մէջ քիչ թիւ կազմով գրագէտ հեղինակութիւններէն մէկն էր եւ իբրեւ այդպիսին դարձած է գիւղի «հեքիաթասաց»-ը (ան գիրքեր կը կարդար յետոյ կարդացածը կը պատմէր հաւաքուած գիւղացիներուն), որոշած է հայրս ուղարկել Լիբանան՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Զարեհեան դպրեվանք, կրթութիւնը այնտեղ շարունակելու համար։

Հայրս հասած է Անթիլիաս, դպրեվանքի տեսուչը զինք կանչած է՝ գիտելիքները ստուգելու համար, առաջին հարցին թէ,- ի՞նչ երգ գիտես, հայրս իր խրոխտ եւ անկաշկանդ ձայնով հնչեցուցած է «Արիւնոտ Դրօշ»-ը, օրուան տեսուչը, որ ըստ երեւոյթին թունդ հակադաշնակցական մըն եղած է, ըսած է,- տղաս մենք տեղ չունինք քեզի համար, յետոյ, միջնորդութեամբ մը շարունակած են ստուգել հօրս գիտելիքները ի վերջոյ «տեղ գտնուած է» եւ հայրս դարձած է դպրեվանքի սան՝ դասընկերն ըլլալով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. Կաթողիկոս Սարգսեանին։ Տարիներ ետք, երբ հօրս դասընկերը, իբրեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսի այցելեց Գամիշլի, հօրս հետ բարձրացանք աջահամբոյրի, խուռներամ բազութեան մէջ մեր պատկառելի կաթողիկոսը ձեռքը երկարած էր՝ եւ կարգավիճակէն յոգնած, չէր նկատէր թէ ովքեր են մօտեցողները, հայրս յառաջացաւ, որ աջը համբուրէ, կաթողիկոսը մեքենաբար ձեռքը երկարած էր, երբ հայրս կռացաւ,  Վեհափառը անդրադարձաւ ու մէկ անգամէն ձեռքը ետ քաշեց,- «ի՞նչ կ’նես Յակո’բ», ըսաւ եւ թոյլ չտուաւ, որ իր երբեմնի դասընկերը ձեռքը համբուրէ…

Դպրեվանքի կրթութեան տարիներէն ետք եւ սարկաւաք ձեռնադրուելէն առաջ, մեծ հայրս տուն կանչած է իր անդրանիկ զաւակը՝ ըսելով, որ վանականի կեանքը անոր համար չէ եւ այնտեղ ձեռք բերած գիտելիքները բաւարար են։ Հայրս վերադարձած է Գամիշլի եւ մօտակայ Ամուտա շրջան գործուղղուած՝ հայերէն դասաւանդելու համար։ Ուսուցչութեան գործունէութեամբ տարուելով հայրս նոյնիսկ մոռցած է, որ պէտք է Սուրիական բանակին ծառայէ, ուսուցչական առաքելութիւնը կատարելու պահուն հայրս  ձերբակալած են, իբրեւ իր քաղաքացիական պարտականութիւնը կատարէլէն ուշացած քաղաքացիի եւ մի քանի օր բանտարկելէն ետք զինք զօրակոչած են։ Բանտարկութեան օրերուն մեծ մայրս յատակին քնացած է՝ սպասելով զաւակի ազատ արձակուելուն…

Հօրս բանակի ծառայութեան օրերէն լուսանկար մը դրոշմուած է յիշողութեանս մէջ, ան պայծառ ու հպարտութեամբ շաղախուած ժպիտով՝ այդ նկարը ցոյց կու տար ու կ’ըսէր,- զինուոր էի (1951 կամ 1952 թ.) , ըսին Դրոն Հալէպ եկած է, ես ալ զինուոր էի, ձգեցի ՀՄԸՄ-ի ակումբ գացի Դրոն տենսելու, հոն նկարուած եմ։

Բանակի ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, հայրս իր ողջ կեանքը նուիրեց ազգային եւ կրթական գործերուն։ Ուսուցչական առաքելութիւնը շարունակուեցաւ Ամուտա, Ճուխա, Հասիչէ եւ վերջապէս Գամիշլի։ Թէ ի՞նչ տուած է հայրս իր պաշտօնավարման 53 տարիներու ընթացքին, այդ մասին կը վկայեն իր իսկ դաստիարակած տասնեակ սերունդները, որուն մասին միայն խոնարհումով ու ակնածանքով կը խօսին…

****

1961 թուականին Սուրիոյ մէջ տիրող քաղաքական իրավիճակի հետեւանքով դաշնակցականները սկսած են հալածուիլ եւ մէկ առ մէկ ձեռբակալուած, այդ դէպքերու մասին գրեթէ գրի առնուած ու հրապարակուած մանրամասն տեղեկութիւններ կամ յուշագրութիւններ չկան, ուրախ եմ, որ հայրս ժամանակին տեղի տալով իմ պնդումներուս` գրի առաւ այդ օրերուն կատարուած իրադարձութիւնները, զորս հատուածաբար եւ որոշ խմբագրումներով առաջին անգամ կը ներկայացնեմ ԵՌԱԳՈՅՆ-ի մէջ.

«Անձնական յուշեր.

1961 թ. Յուլիսի առաջին օրերն էին, օդի ջերմաստիճանը 45՝ երեւոյթ, որ բնական էր Գամիշլիի ամրան եղանակին։ Արձակուրդիս օրերուն հանգիստը կը վայելէի, երբ կարծես բնազդը կամ թմրածութիւնս թօթափելու մղումը զիս քաղաք առաջնորդեց՝ ոչինչ ընելու անորոշութեամբ։

Դէպի առաջնորդարան տանող մայթին պատահաբար հանդիպեցայ երիտասարդ ընկերոջ մը՝ Ս. Սիմոնեանին։ Անոր դէմքը մելամաղձոտ էր ու շփոթահար.

-Ձերբակալութիւններ կան,- ըսաւ ան։ Մեր ընկերներէն Ս. Մանուկեանը ձերբակալուած է, պատճառը յայտնի չէ։

Ես ալ անտեղեակ էի ձերբակալութեան շարժառիթէն, մտահոգութիւնը պատեց ներաշխարհս։ Արդեօք ձերբակալութիւնը կուսակցակա’ն հարցով էր, թէ անձնական բնոյթի։ Այդ մէկը կը մնար անորոշ։

Ս. Մանուկեան ամիս մը առաջ ինքնաշարժի արկած  մը ունեցած էր եւ տակաւին չէր ապաքինուած։ Այդ պայմաններուն մէջ անոր բանտարկուիլը անբնական կը թուէր, բայց իրողութիւն է։ Իրավիճակը առաւել քան մտահոգիչ էր։

Մղձավանջային ժամերը իրարու յաջորդեցին։ Ա. Հէքիմեանը ձերբակալուեցաւ իր աշխատանոցին մէջ, ձերբակալուեցան նաեւ ուրիշներ։

Լարուած մթնոլորտ մը կը տիրէր գաղութի հայկական խաւարէն ներս, իսկ օտար շրջանակներ, զուսպ հետաքրքրութեամբ կը հետեւէին այս աննախընթաց դէպքի հոլովոյթին։

Անհանդարտ հոգեվիճակով, անքուն գիշեր մը անցուցի՝ արեւածագը երազելով։ Միտքս խճողուած էր անպատասխան հարցադրումներով ու հոգիս անորոշութեան մղձաւանջէն հիւանդ։ Արդեօք ինչ պիտի բերէր մեզի վաղուան արեւը։

Վաղ առաւօտեան ոտքի վրայ էի արդէն։ Ի՞նչ ընելու, չէի գիտեր։ Քաղաք իջայ զգուշութեամբ անցայ Ս. Սիմոնեանենց տան փողոցէն, ուր լեցուած էր հետաքրքիր բազմութեամբ, այդ տխուր հանդիսաւորութեան դիմաց կեցայ ջղագրգիռ հոգեվիճակով։

Ս. Սիմոնեանի տունէն ներս կը գործէր ապահովութեան գրասենեակի սպան իր գործակատարներով։ Տան խոհանոցի պեթոնածածկ յատակը կը փորուէր, հոնկէ բան մը հանելու ինքնավստահութեամբ։ Հոն էր նկարիչը իր նկարահանման սարքերով։ Աւելի ուշ, ահա խորունկ փոսէն դուրս կը բերուէր լրահաղորդման յատուկ սարքը եւ վերջ։ Լրատուական անթէլ սարքին հետ միայսին, շփոթած համակերպութեամբ մը  բանտ տարուեցաւ Ս. Սիմոնեանը՝ անուս, սակայն ընտանիքի պատուական հայրն ու հաւատաւոր դաշնակցականը։

Նոյն օրը երեկոյեան, ազգային վարժարանի փողոցն ու շրջափակը լեցուած էին հետաքրքիր բազմութեամբ։ Աշխատանքի վրայ էր ապահովութեան գրասենեակի սպան իր գործակատարներով։ Անոնց հետ էր նաեւ ազգային վարժարանի ձերբակալուած տնօրէն՝ Ընկ. Կ. Պետրոսեանը եւ նկարիչը իր սարքերով։ Պետական յատուկ բռնամիջոցներով տնօրէնէն կը պահանջուէր դպրոցի պատուհանէ մը ներս թաղուած պայթուցիկ կազմածները հանել։ Տնօրէնը անելի առջեւ էր, դասարանի մը պատուհանի խորութեան մէջ թաղուած էին պայթուցիկ կազմածները։ Նոյն պահուն անսահման էր ներկայ հայ հասարակութեան յուզումն ու յուսալքութիւնը։ Ապահովութեան կեդրոն տարուեցան տնօրէնն ու պայթուցիկ կազմածները։

Յաջորդ օրը արաբական թերթերը լայնօրէն կ’անդրադառնային դաշնակցական ընկերներու ձերբակալութեան եւ անոր առանջուող հոյովոյթին։ Հոգեմաշ էր այն երեւոյթը, երբ լրագրավաճառ լաճերը իրենց զիլ ձայնով կը կանչէին,- «Դաշնակներ երկու ֆրանկի» (այդ օրերուն օրաթերթի սակագինը երկու ֆրանկ էր)։ Պատկերազարդ այդ օրաթերթերուն մէջ կ’երեւէին տխրադէմ նկարները ընկ. Ս. Սիմոնեանին եւ Կ. Պետրոսեանին։

Իրերայաջորդ երկու օրերու ընթացքին ձերբակալուած էին տասնեակ ընկերներ, որոնց կարգին էին Ս. Մանուկեան, Ա. Հէքիմեան, Ս. Սիմոնեան, Կ. Պետրոսեան, Կ. Գալայճեան, Գ. Սիսեռեան, Ն. Թովմասեան, Ս. Կարապետեան, Յ. Գալուստեան, Լ. Առաքելեան, Յ. Մկրտիչեան, եւ հաւատաւոր այլ ընկերներ։ Բանտարկուած ընկերները կալանաւոր Դամասկոս տարուեցան ներկայանալու զինուորական դատախազութեան։

Գաղութը կ’եռար։ Վախի զգացումը կը տիրակալէր հայ հոգիները՝ գալիք վտանգներու կանխագուշակութիւններով։ Հայկական տուներէն ներս թէ դուրս աննախընթաց այս ձերբակալութիւններու նիւթն էր, որ կը ծեծուէր զգուշաւոր, կը վերլուծուէր, կը մեկնաբանուէր եւ կը յանգէր անորոշ եզրակացութիւններու։

Շարունակելի….

Յաջորթիւ՝ «Ժոզէֆ Տէմիրճեանի փախուստի ոդիսականը»

Source: Yerakouyn

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...