News

03
Jun

Յաւերժական Հպարտութեան Յուշագրութիւնը (Ամբողջական). Յակոբ Մկրտիչեանի Գրառումները

hairig

Յաւերժական Հպարտութեան Յուշագրութիւնը

Յակոբ Մկրտիչեան

Նայիրի Մկրտիչեան

Երջանիկ եմ ու հպարտ, որ դուստրն եմ այն արժանաւոր հայուն, որ ողջ կեանքը անսակարկ նուիրումով բոցավառեց յանուն իր գաղափարներուն ու սկզբունքներուն եւ իր գործով ու կեանքի ուղիով յաւերժական հպարտութիւն առթեց ո՛չ միայն ի՛ր զաւակներուն եւ հարազատներուն հոգւոյն խորերուն մէջ, այլեւ՝ բազում աշակերտներու, ողջ համայնքի եւ բոլոր անոնց, որոնք գէթ մէկ անգամ առիթ ունեցած են անոր հետ հանդիպելու։

Գիւղի մէջ ծնած Հայրս, 7 տարեկան հասակին սկսած է թոթովել իր մայրենին։ Առաջին դասարանին (9 տարեկան հասակին) հօրս գիւղէն քաղաք (Գամիշլի) ուղարկած են՝ զինք յանձնելով հարազատ ընտանիքի մը խնամքին, որպէսզի այնտեղ դպրոց յաճախէ։ Երկրորդ տարին հօրս միացած է նաեւ հօրեղբայրս, որ մանկութեանս յիշողութիւններուն մէջ ամենաընթերցասէր մարդն էր, զոր երբեւէ տեսած էի։ Յետագային, երբ հայրս աւարտած է 6-րդ դասարանը, մեծ հայրս, որ գիւղի մէջ քիչ թիւ կազմով գրագէտ հեղինակութիւններէն մէկն էր եւ իբրեւ այդպիսին դարձած էր գիւղի «հեքիաթասաց»-ը (ան գիրքեր կը կարդար յետոյ կարդացածը կը պատմէր հաւաքուած գիւղացիներուն), որոշած է հայրս ուղարկել Լիբանան՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Զարեհեան դպրեվանք, կրթութիւնը այնտեղ շարունակելու համար։

Հայրս հասած է Անթիլիաս, դպրեվանքի տեսուչը զինք կանչած է՝ գիտելիքները ստուգելու համար, առաջին հարցին թէ,- ի՞նչ երգ գիտես, հայրս իր խրոխտ եւ անկաշկանդ ձայնով հնչեցուցած է «Արիւնոտ Դրօշ»-ը։ Օրուան տեսուչը, որ ըստ երեւոյթին թունդ հակադաշնակցական մըն եղած է, ըսած է,- տղաս, մենք տեղ չունինք քեզի համար։ Յետոյ, միջնորդութեամբ մը շարունակած են ստուգել հօրս գիտելիքները, ու ի վերջոյ «տեղ գտնուած է» եւ հայրս դարձած է դպրեվանքի սան՝ դասընկերն ըլլալով Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Գարեգին Բ. Կաթողիկոս Սարգսեանին։ Տարիներ ետք, երբ հօրս դասընկերը, իբրեւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսի այցելեց Գամիշլի, հօրս հետ բարձրացանք աջահամբոյրի։ Խուռներամ բազութեան մէջ, մեր պատկառելի կաթողիկոսը ձեռքը երկարած էր եւ կարգավիճակէն յոգնած, չէր նկատեր թէ ովքեր են մօտեցողները. հայրս յառաջացաւ, որ աջը համբուրէ, կաթողիկոսը մեքենաբար ձեռքը երկարած էր, երբ հայրս կռացաւ,  Վեհափառը անդրադարձաւ ու մէկ անգամէն ձեռքը ետ քաշեց,- «ի՞նչ կ՝ընես Յակո՛բ», ըսաւ եւ թոյլ չտուաւ, որ իր երբեմնի դասընկերը ձեռքը համբուրէ…

Դպրեվանքի կրթութեան տարիներէն ետք եւ սարկաւաք ձեռնադրուելէն առաջ, մեծ հայրս տուն կանչած է իր անդրանիկ զաւակը՝ ըսելով, որ վանականի կեանքը անոր համար չէ եւ այնտեղ ձեռք բերած գիտելիքները բաւարար են իրեն։ Հայրս վերադարձած է Գամիշլի եւ մօտակայ Ամուտա շրջան գործուղղուած՝ հայերէն դասաւանդելու համար։ Ուսուցչութեան գործունէութեամբ տարուելով՝ ան նոյնիսկ մոռցած է, որ պէտք է Սուրիական բանակին ծառայէ։ Ուսուցչական առաքելութիւնը կատարելու պահուն՝ հայրս  ձերբակալած են, իբրեւ իր քաղաքացիական պարտականութիւնը կատարելէն ուշացած քաղաքացիի եւ մի քանի օր բանտարկելէ ետք՝ զօրակոչած են։ Բանտարկութեան օրերուն մեծ մայրս յատակին քնացած է՝ սպասելով զաւակին ազատ արձակուելուն…

Հօրս բանակի ծառայութեան օրերէն լուսանկար մը դրոշմուած է յիշողութեանս մէջ. ան՝ պայծառ ու հպարտութեամբ շաղախուած ժպիտով՝ այդ նկարը ցոյց կու տար ու կ’ըսէր,- զինուոր էի (1951 կամ 1952 թ.) , ըսին Դրոն Հալէպ եկած է, ձգեցի ՀՄԸՄ-ի ակումբ գացի Դրոն տենսելու, հոն նկարուած եմ։

Բանակի ծառայութիւնը աւարտելէն ետք, հայրս իր ողջ կեանքը նուիրեց ազգային եւ կրթական գործերուն։ Ուսուցչական առաքելութիւնը շարունակուեցաւ Ամուտա, Ճուխա, Հասիչէ եւ վերջապէս Գամիշլի։ Թէ ի՞նչ տուած է հայրս իր պաշտօնավարման 53 տարիներուն ընթացքին, այդ մասին կը վկայեն ի՛ր իսկ դաստիարակած տասնեակ սերունդները, որոնք իր մասին մի՛այն խոնարհումով ու ակնածանքով կը խօսին…

****

1961 թուականին Սուրիոյ մէջ տիրող քաղաքական իրավիճակի հետեւանքով՝ դաշնակցականները սկսած են հալածուիլ եւ մէկ առ մէկ ձեռբակալուիլ։ Այդ դէպքերուն մասին գրեթէ գրի առնուած ու հրապարակուած մանրամասն տեղեկութիւններ կամ յուշագրութիւններ չկան։ Ուրախ եմ, որ հայրս, ժամանակին, տեղի տալով իմ պնդումներուս` գրի առաւ այդ օրերուն կատարուած իրադարձութիւնները, զորս հատուածաբար եւ որոշ խմբագրումներով, առաջին անգամ կը ներկայացնեմ ԵՌԱԳՈՅՆ-ի մէջ։

Անձնական յուշեր

1961 թ. Յուլիսի առաջին օրերն էին, օդի ջերմաստիճանը 45՝ երեւոյթ, որ բնական էր Գամիշլիի ամրան եղանակին։ Արձակուրդիս օրերուն հանգիստը կը վայելէի, երբ կարծես բնազդը կամ թմրածութիւնս թօթափելու մղումը զիս քաղաք առաջնորդեց՝ ոչինչ ընելու անորոշութեամբ։

Դէպի առաջնորդարան տանող մայթին, պատահաբար հանդիպեցայ երիտասարդ ընկերոջ մը՝ Ս. Սիմոնեանին։ Անոր դէմքը մելամաղձոտ էր ու շփոթահար.

-Ձերբակալութիւններ կան,- ըսաւ ան։ Մեր ընկերներէն Ս. Մանուկեանը ձերբակալուած է, պատճառը յայտնի չէ։

Ես ալ անտեղեակ էի ձերբակալութեան շարժառիթէն, մտահոգութիւնը պատեց ներաշխարհս։ Արդեօք ձերբակալութիւնը կուսակցակա՞ն հարցով էր, թէ՝ անձնական բնոյթի։ Այդ մէկը կը մնար անորոշ։

Ս. Մանուկեան ամիս մը առաջ ինքնաշարժի արկած  մը ունեցած էր եւ տակաւին չէր ապաքինուած։ Այդ պայմաններուն մէջ անոր բանտարկուիլը անբնական կը թուէր, բայց իրողութիւն է։ Իրավիճակը առաւել քան մտահոգիչ էր։

Մղձաւանջային ժամերը իրարու յաջորդեցին։ Ա. Հէքիմեանը ձերբակալուեցաւ իր աշխատանոցին մէջ, ձերբակալուեցան նաեւ ուրիշներ։

Լարուած մթնոլորտ մը կը տիրէր գաղութի հայկական խաւերէն ներս, իսկ օտար շրջանակներ, զուսպ հետաքրքրութեամբ կը հետեւէին այս աննախընթաց դէպքի հոլովոյթին։

Անհանդարտ հոգեվիճակով, անքուն գիշեր մը անցուցի՝ արեւածագը երազելով։ Միտքս խճողուած էր անպատասխան հարցադրումներով ու հոգիս անորոշութեան մղձաւանջէն հիւանդ։ Արդեօք ի՞նչ պիտի բերէր մեզի վաղուան արեւը։

Վաղ առաւօտեան ոտքի վրայ էի արդէն։ Ի՞նչ ընելու, չէի գիտեր։ Քաղաք իջայ, զգուշութեամբ անցայ Ս. Սիմոնեանենց տան փողոցէն, որ լեցուած էր հետաքրքիր բազմութեամբ, ու այդ տխուր հանդիսաւորութեան դիմաց կեցայ ջղագրգիռ հոգեվիճակով։

Ս. Սիմոնեանի տունէն ներս կը գործէր ապահովութեան գրասենեակի սպան՝ իր գործակատարներով։ Տան խոհանոցի պեթոնածածկ յատակը կը փորուէր, հոնկէ բան մը հանելու ինքնավստահութեամբ։ Հոն էր նկարիչը՝ իր նկարահանման սարքերով։ Աւելի ուշ, ահա խորունկ փոսէն դուրս կը բերուէր տասնամիակներէ ի վեր անգործածելի դարձած ու թաղուած լրահաղորդման յատուկ սարքը, եւ՝ վերջ։ Լրատուական անթել սարքին հետ միասին, շփոթած համակերպութեամբ մը  բանտ տարուեցաւ Ս. Սիմոնեանը՝ անուս, սակայն ընտանիքի պատուական հայրն ու հաւատաւոր դաշնակցականը։

Նոյն օրը, երեկոյեան, ազգային վարժարանի փողոցն ու շրջափակը լեցուած էին հետաքրքիր բազմութեամբ։ Աշխատանքի վրայ էր ապահովութեան գրասենեակի սպան՝ իր գործակատարներով։ Անոնց հետ էր նաեւ ազգային վարժարանի ձերբակալուած տնօրէն՝ Ընկ. Կ. Պետրոսեանը եւ նկարիչը՝ իր սարքերով։ Պետական յատուկ բռնամիջոցներով տնօրէնէն կը պահանջուէր դպրոցի պատուհանէ մը ներս թաղուած պայթուցիկ կազմածները հանել։ Տնօրէնը անելի առջեւ էր, դասարանի մը պատուհանին խորութեան մէջ թաղուած էին պայթուցիկ կազմածները։ Նոյն պահուն, անսահման էր ներկայ հայ հասարակութեան յուզումն ու յուսալքութիւնը։ Ապահովութեան կեդրոն տարուեցան տնօրէնն ու պայթուցիկ կազմածները։

Յաջորդ օրը արաբական թերթերը լայնօրէն կ’անդրադառնային դաշնակցական ընկերներու ձերբակալութեան եւ անոր առընչուող հոլովոյթին։ Հոգեմաշ էր այն երեւոյթը, երբ լրագրավաճառ լաճերը իրենց զիլ ձայնով կը կանչէին,- «Դաշնակներ, երկու ֆրանկի» (այդ օրերուն օրաթերթի սակը երկու ֆրանկ էր)։ Պատկերազարդ այդ օրաթերթերուն մէջ կ’երեւէին տխրադէմ նկարները ընկ. Ս. Սիմոնեանին եւ Կ. Պետրոսեանին։

Իրերայաջորդ երկու օրերու ընթացքին ձերբակալուած էին տասնեակ ընկերներ, որոնց կարգին էին Ս. Մանուկեան, Ա. Հէքիմեան, Ս. Սիմոնեան, Կ. Պետրոսեան, Կ. Գալայճեան, Գ. Սիսեռեան, Ն. Թովմասեան, Ս. Կարապետեան, Յ. Գալուստեան, Լ. Առաքելեան, Յ. Մկրտիչեան, եւ հաւատաւոր այլ ընկերներ։ Բանտարկուած ընկերները կալանաւոր Դամասկոս տարուեցան ներկայանալու զինուորական դատախազութիւն։

Գաղութը կ’եռար։ Վախի զգացումը կը տիրակալէր հայ հոգիները՝ գալիք վտանգներու կանխագուշակութիւններով։ Հայկական տուներէն ներս թէ դուրս աննախընթաց այս ձերբակալութիւններուն նիւթն էր, որ կը ծեծուէր զգոյշ, կը վերլուծուէր, կը մեկնաբանուէր եւ կը յանգէր անորոշ եզրակացութիւններու։

Ժոզէֆ Տէմիրճեանի փախուստի ոդիսականը

Պետական հետախուզական գրասենեակի գործակատարները կը գործէին եռանդով։ Անոնց ինքնաշարժները սուրալով կ’անցնէին թաղէ թաղ՝ տենդոտ ջանասիրութեամբ որոնումներ կատարելով։ Մտավախութեան ամպերը հետզհետէ աւելի կը կուտակուէին, կը խոժոռէին՝ դառնալով անձրեւաբեր։ Կը փնտռուէր մէկը, կարեւորը, որուն կ’ուղղուէին կարգ մը կենսական հարցերու բացայատման շառաւիղները։ Եւ այդ գրութեան հանգոյցը աներեւութացած էր՝ տագնապեցնելով ջղագրգիռ գաղտնի ոստիկանութիւնը։

Այդ հանելուկային անձնաւորութիւնը Ժ. Տէմիրճեանն էր, յառաջացած տարիքով, բայց ամուր կազմուածքով՝ հանգստեան կոչուած հայ սպայ մը, որ շրջահայեաց, սակաւախօս եւ ընկերային անձնաւորութիւն մըն էր, յարգուած իր շրջապատէն։ Ան Հայկական ակումբին դիմաց նպարավաճառի փոքր խանութ մը ունէր։

Ձերբակալութիւններու չորրորդ օրն էր։ Ուշ երեկոյեան նստած էի ակումբի ամառնային տանիքը, սուրճի մը մտերմութեամբ՝ օրուան դէպքերէն բխած մտածումներուն մէջ մխրճուած։ Ինծի մօտեցաւ առաջնորդարանի բարապան Ընկ. Ս. Պետրոսեան եւ զգուշութեամբ յայտնեց։

-Ընկեր Տէմիրճեանը զիս ղրկած է ձեր մօտ, խնդրելով, որ այս գիշեր անյապաղ զինք քաղաքէն հեռացնէք։

– Ան հո՞ս է տակաւին, ո՞ւր է հիմա, հարցուցի զարմացած։

– Ա՛յո, հոս է, երբ որոշէք զինք փախցնել, գտնուելու վայրը կը յայտնեմ։

Գործելու ժամանակամիջոցը կարճ էր եւ կարճ տեւեց նաեւ մեր խորհրդակցութիւնը։ Պահ մը մտքերս ամփոփելով՝ դասաւորեցի «փախստականը» քաղաքէն դուրս հանելու ծրագրի իրագործման նախագիծը։ Ապա, թելադրեցի խորհրդակիցիս, որ Տէմիրճեանը պատրաստ ըլլայ գիշերուան ժամը 11:30-ին, իսկ ինք՝ իր հերթին՝ ակումբ ներկայանայ նոյն ժամուն, խիստ գաղտնապահութեամբ։ Նախազգացումով կռահեցի, որ Տէմիրճեանը կրնայ առաջնորդարան պատսպարուած ըլլալ։

Ս. Պետրոսեան մեկնելէն ետք, քովս կանչեցի ընկեր Ա. Կէնճոյեանը, որ ինձմէ երեք սեղան անդին նստած՝ ընկերոջ մը հետ կը զրուցէր։ Վերջինս հայ հողագործի մը մօտ կ’աշխատէր, իբրեւ մեքենիստ եւ իր տրամադրութեան տակ ունէր իրենց գործին յատուկ «փիքափ» տիպի ինքնաշարժ մը։

Երբ ծրագիրս բացատրեցի ընկերոջ, ան անվարան ընդունեց գործին մասնակից ըլլալ՝ հոգեկան գոհունակութեամբ։ Կէնճոյեանը իր աշխատանքին բերումով ծանօթ էր քաղաքի հեռաւոր շրջաններու արաբական գիւղերուն եւ գիւղական ճամբաներուն։ Պայմանաւորուեցանք, որ ան երկու ժամուան ընթացքին կարգի դնէ ինքնաշարժի մը անհրաժեշտ կարիքները եւ ժամը 11:00-ին ակումբ գտնուի։

Գիշերուան ժամը 11:30-ին, Կէնճոյեանի եւ Պետրոսեանի հետ զգոյշ կերպով իջանք։ Պետրոսեան գնաց առաջնորդարան, ուր պատրաստ պիտի ըլլար Տէմիրճեանը։ Ինքնաշարժ բարձրացանք սրտատրոփ։ Անցանք առաջնորդարանի փողոցէն։ Մեր առջեւէն սուրալով անցաւ պետական «Ճիփ» մը։ Երբ պահ մը փողոցը ամայացաւ, մեր ինքնաշարժը կանգ առաւ եկեղեցւոյ նայող առաջնորդարանին փոքր դրան առջեւ, որ կիսով բաց էր։ Տէմիրճեանը արագ ինքնաշարժ բարձրացաւ։

Անցնելով մութ եւ ամայի փողոցներէն, քաղաքէն դուրս ելանք՝ սպանդանոցի բանուկ ճամբայէն։ Շուրջ քսան ք.մ. կտրելէ ետք, Կէնճոյեանի թելադրութեամբ՝ շեղեցանք գլխաւոր փողոցէն, եւ «Ճնուպ ալ ռատ» կոչուած շրջանի գիւղերը իրարու կապող հողէ ճամբաներէն շարունակեցինք յառաջանալ։

Մենք երկուքով թելադրեցինք Տէմիրճեանին, որ Հասիչէի գիծով Հալէպ տանինք զինք, որ աւելի ապահովութիւն կը բերէ իր անձին։ Բայց ինք՝ հաստատ մնալով իր որոշումին վրայ՝ յայտնեց, թէ Սուրիա եւ Իրաք ներկայիս հակադիր քաղաքականութիւն կը վարեն, ուստի որոշած է իբրեւ քաղաքական ապաստանեալ Իրաք անցնիլ։

Մեզի կը մնար ճանապարհը շարունակել Իրաքի ուղղութեամբ։ Առաւօտեան ժամը 4:00-ին հասանք Իրաքի սահմանամերձ արաբական գիւղ մը, որուն մէկ բնակիչը ծանօթ էր Կէնճոյեանին։ Համիտ մեզ ընդունեց արաբական յարգանքով եւ հիւրասիրութեամբ։ Իր քնաթաթախ կինը մեզի հրամցուց լաւաշ հաց ,պանիր, սեր եւ կարագ։ Այդ պահուն յիշեցի Մեծարենցի հետեւեալ տողերը.-

«Ու բարեւի մը փոխան
Հազար բարիք ես տայի,
Հազար բարիք ես տայի
Գոլը կրակին ճարճատուն,
Կութքը բերրի դաշտերուն,
Բոլոր մրգերն աշունի,
Ու մեղր ու կաթ ու գինի…»

Հիւրընկալ Համիտին ըսինք, որ մեզի ընկերակցող մարդը մեր հօրեղբայրն է, թէ ինքնաշարժով մարդ կոխած է եւ իբրեւ փախստականի Իրաք պիտի անցնի, կը խնդրենք իր օժանդակութիւնը։ Հիւրընկալը սիրով ընդառաջեց մեր խնդրանքին եւ ընկերացաւ մեզի։

Շուրջ տասնըհինգ վայրկեանէն արդէն մտած էինք Իրաքի սահմանը եւ կանգ առած՝ հովիտի մը մէջ։ Արեւածագ էր արդէն եւ տխուր էր բաժանումը։ Յուզումով ողջագուրուեցանք Տէմիրճեանին հետ եւ բաժնուեցանք։

Ահա ան դանդաղօրէն կ’ուղղուէր հեռուէն երեւացող իրաքեան սահմանային պահականոցը, նետուելով տխուր անորոշութեան գիրկը։

Հիւրընկալ Համիտը իր գիւղ տարինք ու բռնեցինք վերադարձի ճամբան՝ հոգեկան ինքնագոհութեամբ։

Առաքելութիւն մը Դէպի Հալէպ

Ձերբակալութիւններուն յաջորդող օրերուն գաղութահայութիւնը կը մնար տագնապահար, անորոշութեան մէջ մտամոլոր։ Մեր կապերը խզուած էին կեդրոնին հետ եւ անգիտակ էինք այս աննախընթաց ձերբակալութիւններու խոր ակունքներէն եւ տարողութենէն։ Երեկոյեան հանդիպեցայ ազգային կեանքէն ներս դերակատար բժիշկներ՝ Ս. Սիսեռեանին եւ Խ. Ռշտունիին (այս վերջինը կուսակցական) եւ անոնց հետ երկար խորհրդակցեցայ շարունակուող ձերբակալութիւններուն եւ անկէ բխած գաղութահայութեան տագնապին ու անոր յաղթահարման միջոցներուն շուրջ։ Երկու բժիշկներն ալ անվերապահ գործակցութիւն ցուցաբերելով հանդերձ՝ թելադրեցին, որ անյապաղ յարաբերինք Հալէպի մեր կեդրոնին հետ, հասկնալու համար, թէ եղած տագնապը մե՞ր շրջանին յատուկ է միայն, թէ երկրէն ներս համատարած բնոյթ ունի։ Իսկ մենք, ըսին անոնք, ազգային յատուկ պատգամաւորութեամբ մը պիտի ներկայանանք տեղւոյս պետական պատկան մարմնին, անոնց ներկայացնելու մեր համայնքի տագնապահար իրավիճակը՝ շարունակուող ձերբակալութեանց պատճառով։

Առաջադրանքը յստակ էր ու տրամաբանական։ Ուստի պէտք էր Հալէպ մեկնէի։ Բժիշկներէն բաժնուելէս ետք անմիջապէս տեսնուեցայ ինծի մօտիկ եւ հաւատարիմ երկու ընկերներու՝ Կ. Ղազարեանին եւ Կ. Պօղոսեանին։ Այս վերջինը կ՝աշխատէր հայ հողագործի մը մօտ, որ ունէր իրենց գործին յատուկ ինքնաշարժ մը։

Երբ ճամբորդութեան անհրաժեշտ բոլոր պատրաստութիւնները աւարտեցան, ուշ գիշերին Հալէպ մեկնեցանք։ Հասիչէ նահանգի ճամբու տեւողութեան ոստիկանութիւնը կեցուց մեզ եւ քննելով մեր անձնաթուղթերը՝ հարց ու փորձեց։ Նախազգացումը ունեցանք, որ Տէմիրճեանը կը փնտռէին։

Կանուխ առաւօտուն Հալէպ էինք արդէն։ Սրճարանէ մը ներս սուրճ խմելու արարողութիւնը երկարեցինք՝ եղած դէպքերուն շուրջ զրուցելով մինչեւ ժամը ինն, ապա բաժնուեցանք իրարմէ։ Երկու ընկերակիցներս մէկ օր Հալէպ պիտի մնային, իսկ ես կեդրոնին հետ տեսնուելէն ետք, անմիջապէս Գամիշլի պիտի վերադառնայի։

Աւելի ուշ հանդիպեցայ ինծի ծանօթ ընկեր Գ. Թարխանեանին եւ անոր յայտնեցի մեր շրջանի կացութիւնն ու Հալէպ գալուս նպատակը։ Թարխանեանի զեկոյցէն ի յայտ կու գար, թէ Հալէպի մէջ եւս ձերձակալութիւններ եղած են, եւ տագնապալի կացութիւնը նման է Գամիշլիին։ Ան զիս առաջնորդեց օրուան պատասխանատու՝ ատամնաբոյժ  Յ. Գասապեանի աշխատատեղին։ Երբ բժիշկին յաճախորդները մեկնեցան, Թարխանեան զիս ներկայացուց անոր եւ յայտնեց այցելութեանս նպատակը։ Յ. Գասապեան նախ տատամսելով՝ ոչ գոհացուցիչ բացատրութիւն տուաւ ինծի, բայց վստահութիւն ներշնչող զեկուցումիս եւ պահանջիս դիմաց՝ ան ներկայացուց եղած դէպքերուն յստակ պատկերը։ Ձերբակալութիւններ տեղի ունեցած էին նաեւ Քէսապի, Լաթաքիոյ հայահոծ շրջաններուն մէջ։ Հալէպէն ձերբակալուած էին՝ Յ. Պազարպաշեան, Կ. Աղճեան, սրճարանապետ Սահակը, ոսկերիչ Ս. Տանայեան եւ ուրիշներ։

Տոքթ. Գասապեանին հրաժեշտ տալէս ետք, Հալէպ ոչինչ ունէի ընելիք։ Ուշ երեկոյեան հանրային փոխադրակառքով Գամիշլի վերադարձայ։ Գոհ էի ստացած տեղեկութիւններէն, բայց խիստ մտահոգ՝ համատարած ձերբակալութիւններուն պատկերին դիմաց։

Գամիշլի վերադարձէս ետք ներկայացայ հաւատարիմ մեր երկու բժիշկներուն եւ անոնց զեկուցեցի իմ քաղած տեղեկութիւններս՝ եղած դէպքերուն շուրջ։

Յաջորդ օրը երեկոյեան բժիշկները ազգայիններէն կազմուած պատգամաւորութիւն մը գլխաւորելով՝ այցելեցին գաղտնի սպասարկութեան պետին գրասենեակը, անոր ներկայացնելով գաղութահայութեան մտավախութիւններն ու ծանր հոգեվիճակը։ Գրասենեակի պետը փարատելու համար ազգայիններու մտահոգութիւնները, ըսաւ անոնց, «Տրամադրութեանս տակ ունիմ անուններու շարք մը եւ զանոնք ձերբակալելու պարտականութիւնը, սակայն ձեր այս այցելութենէն ետք, պիտի դադրեցուին ձերբակալութիւնները։ Յարգանք ունինք հայ համայնքին նկատմամբ, բայց պարտականութիւն ունէինք ձերբակալելու ձեր համայնքէն ներս գործող կարգ մը յանցապարքներ։ Ուրախ եմ ձեր այցելութեան համար»։

Տրուած խոստումը յարգուեցաւ։ Ժամանակի մը համար դադրեցան հետապնդումները։

Երկրի չորս նահանգներէն ձերբակալուած ընկերները մեկտեղուած էին մայրաքաղաքի զինուորական բանտը՝ «Մէզզէ» եւ զինուորական դատախազին կողմէ տեղի կ՝ունենային նախաքննական հարցաքննութիւնները, որոնք երկար տեւեցին, մինչեւ Փետրուար 1962 թուականը։

Մեր մտքերն ու նայուածքները կեդրոնացած էին դէպի մայրաքաղաք՝ լուրերու փշրանքներուն սպասելով։

Ազգային Վարժարանն ու Ականները

Համեմատաբար խաղաղած էր տագնապալի մթնոլորտը։ Ակումբի ամառնային տանիքը եռուզեռի մէջ էր։ Երաժշտութիւն կը հնչր, ոչ այնքան ուրախութիւն սփռելու նպատակով, այլ հասարակութիւնը յուսադրելու, անոնց վախի զգացումը մեղմացնելու, ցոյց տալու, թէ ամէն բան վերջացած է եւ գաղութը վերաշխուժանալու իր նոր հանգրուանը կը թեւակոխէ։ Գալիքի հանդէպ հաւատք ներշնչելու միջոցներ կը կիրարկուէին։ Երեկոյեան ինծի հանդիպեցաւ ընկեր Մ. Պետրոսեան (եղբայրը վարժարանի տնօրէնին) եւ բացայայտ տագնապով հաղորդեց ինծի,-

-Եղբայրս մայրաքաղաք փոխադրուելու պահուն գաղտնօրէն իմացուց ինծի, թէ դպրոցի պատուհանէ մը ներս թաղուած կը մնան ականներ եւ հարկ է զանոնք անհետացնել։

-Ուրիշը տեղեա՞կ է այս գաղտնիքէն։

– Այո՛, Տաճատ սրբազանն ու քանի մը թաղականներ։

– Ո՞ւր թաղուած են այդ ականները, հարցուցի։

– Ես չեմ գիտեր, միայն տնտես Առաքելը տեղեակ է։

-Լաւ, բան մը կ՝ընենք,- ըսի Միհրանին ու բաժնուեցանք։

Սրբազանն ու հարցին տեղեակ ազգայինները համակուած էին արդար վախով։

Ուրբաթ օր ընկեր Միհրանը դարձեալ հանդիպեցաւ ինծի՝ հարցական նայուածքով ու մտահոգ։ Ես յայտնեցի անոր, թէ ամէն ինչ վերջացած է, դպրոցը մաքրուած է ականներէն։

Ան անհոգութեամբ բաժնուեցաւ ինձմէ։

Անկեղծօրէն ես տակաւին ոչինչ ըրած էի։ Այդ ձեւով կրցայ միայն իմ կապս խզել Միհրանէն եւ միջոց ստեղծել չափով մը խաղաղեցնելու առաջնորդարանի մթնոլորտը։

Կիրակի երեկոյեան քովս կանչեցի տնտես Առաքելը եւ միասին, զգոյշ դպրոց մտանք։

– Ամմօ Առաքել, ես քեզի բան մը պիտի հարցնեմ եւ դուն պիտի երդուիս, որ գաղտնի պիտի մնայ մեր միջեւ։

– Զաւակներովս կ՝երդնում, պարոն։

– Ո՞ւր թաղուած են «տինամիթները»։

– Առաքելը նախ շփոթած՝ ապա ինքնավստահ նշան ըրաւ, որ իրեն հետեւիմ։ Կանգ առինք դասարանի մը ներքին այն պատուհանին առջեւ, ուր թաղուած էին տինամիթները։ Առաքելի բերած մուրճով, հերթափոխութեամբ սկսանք հարուածել պէթոնապատ պատուհանը։ Միեւնոյն հերթականութեամբ նաեւ կը հսկէինք փողոցի անցուդարձին, ուրկէ կ՝անցնէին զբօսասէրներ իրենց կիրակնօրեայ զգեստաւորումով։

Շուրջ կէս ժամուան աշխատանքէն ետք, մեր դիմաց բացուեցաւ խոռոչ մը, ուրկէ դուրս բերինք մեծաքանակ ականները։ Ապա խոռոչը խնամքով լեցնելէ ետք՝ Առաքելը պէթոնի շաղախով ծեփեց պատը՝ պահանջուած բծախնդրութեամբ։ Հիմա մեր սրտերուն տրոփումները դարձած էին բնականոն։ Երբ մութը կոխեց, դուրս ելանք դպրոցէն՝ անհետացնելու մեր «կողոպուտը»։

Փախստական Ընկերոջ Մը Հետ

Ձերբակալութիւններուն ծանօթ տագնապի եօթնօրէքը հասած էր իր աւարտին։ Համեմատաբար խաղաղած էր մթնոլորտը։ Կէսօրին մօտս եկաւ ոչ կուսակցական յանդուգն երիտասարդ մը եւ հաղորդեց ինծի.

-Ձեր ընկերներէն Յ. Թաթարեանը վեց օր է ի վեր թաքնուած է մեր տունը։ Մեր թաղէն անդադար կ՝երթեւեկեն պետական ինքնաշաժներ։ Մտավախութիւն ունինք անոր անակնկալ ձերբակալութեան։ Ան խնդրեց, որ զինք հեռացնենք իրենց թաղամասէն։

Զաւէնի ընկերակցութեամբ հանդիպեցայ անոր։ Փորձեցի համոզել զինք, որ իմ ընկերակցութեամբս Հալէպ փոխադրուի եւ ապա հոնկէ Լիբանան։ Զգացի իր դժկամութիւնը։ Ան փափաք յայտնեց, որ զինք փոխադրեմ ընկեր Կ. Ղազարեանին տունը։ Ընդառաջելով իր փափաքին, անմիջապէս հանդիպեցայ Ղազարեանին եւ անոր յայտնեցի Յ. Թաթարեանի փափաքը։ Ղազարեան անվարան ըսաւ ինծի.

-Հակառակ որ ես ու Թաթարեանը համախոհներ չենք եղած, բայց քանի որ ինք կը փափաքի, ես եղբօր մը հարազատութեամբ պատրաստ եմ զինք ընդունելու։ Ահա թէ ինչպէս արտաքին վտանգը աւելիով կ՝եղբայրացնէր նոյնիսկ ոչ համախոհ գաղափարի ընկերները։

Թաթարեան երկու շաբթուան ընթացքին յաջորդաբար քանի մը տուն փոխադրուելով՝ վերջին երկու օրերուն ընկեր Պ. Մարտիրոսեանի տունը ապաստանած էր։ Վերջին օրը վճռական յայտնեցի իրեն.

-Զիս լսէ ընկեր Թաթարեան, եթէ չես ուզեր գառնուկի պէս ձերբակալուիլ, պէտք է քեզ քաղաքէն հեռացնենք։ Ան ընդունեց Հալէպ փոխադրուելու առաջարկս։ Իրմէ բաժնուելէն անմիջապէս հանդիպեցայ ընկեր Կ. Ղազարեանին եւ անոր պարզեցի Թաթարեանը Հալէպ փոխադրելու ծրագիրը։ Ղազարեան առանց տատամսելու, մեկնեցաւ իր մէկ ընկերոջ ինքնաշարժը ապահովելու, ես իմ կարգիս հանդիպելով Թաթարեանին յայտնեցի, որ այդ գիշեր իր հիւրընկալ տնեցիներէն գաղտնի եւ ծպտուած՝ ժամը 12:00-ին մեզի սպասէ քաղաքին ծայրամասը, սպանդանոցի ճամբուն վրայ։

Ճշդուած ժամանակին՝ Ղազարեանի ընկերակցութեամբ՝ Թաթարեանի քովն էինք արդէն։ Երեքով դէպի Հասիչէ ուղղուեցանք, գիւղերը իրարու կապող հողէ ճամբաներէն, «Քաուքապ» լերան ճամբով Հասիչէ մտանք։ Ժամանակի մը համար Ղազարեանին ծանօթ հայ ընտանիքի մը մօտ հիւրասիրուեցանք։ Երբ ճամբորդութեան անհրաժեշտ պատրաստութիւնները աւարտեցան, յայտնեցի Ղազարեանին.

-Վաղը երեկոյեան ժամը 6:00-ին աշխատանոցդ՝ հեռաձայնիդ կը սպասեմ։ Երբ ապահով տեղ հասնիք ինծի հաղորդէ, որ «ռատիաթոր»-ները ապահով տեղ հասան։ Ընկեր Ղազարեան արհեստով ինքնշարժներու «ռատիաթոր»ներու ծանօթ վարպետ էր։

Երկու ընկերները՝ նոյն ինքնաշարժով Հալէպ մեկնեցան, իսկ ես բռնեցի տուն դարձի ճամբան։

Յաջորդ օրը, պայմանաւորուած ժամուն Ղազարեանը հեռաձայնեց, որ «ռատիաթոր»-ները ապահով տեղ հասած են։

Հոգեկան խաղաղութիւնը պատեց ներաշխարհս։

Նոր ձերբակալութիւններ

Տագնապալի օրեր իրարու կը յաջորդէին, հայկական եւ օտար մամուլը կը շարունակէր լայնօրէն անդրադառնալ դէպքերուն։ Եւ այսպէս՝օրեր շարունակ։

Օգոստոսի առաջին օրերն էին։ Երեկոյ մը առանձնութեանս մէջ մտամոլոր, գաւաթ մը օղիի մտերմութիւնը կը վայլէի։ Այդ օրերուն՝ ծխելն ու խմելը հրամայական պահանջք դարձած էին իմ անհանդարտ առօրեայիս։ Մենութեանս մէջ անէացած՝ Լոնտոնի ձայնասփիւռի օրուան լուրերը կ՝ունկնդրէի։ Յանկարծ լուր մը տագնապեցուց զիս։

-«Դաշնակցական հայկական կուսակցութեան ղեկավար մէկ անդամը՝ Ժոզէֆ Տէմիրճեան, որ հանգստեան կոչուած երկաստղանի սպայ մըն է եւ ամիս մը առաջ քաղաքական ապաստանեալի կարգավիճակով Իրաք կը գտնուէր, Իրաքի իշխանութիւններու կողմէն յանձնուեցաւ սուրիական պետութեան»։ Լուրը ցնցիչ էր իր տարողութեամբ՝ այն իմաստով, որ Տէմիրճեանի Սուրիոյ յանձնուիլը մեզ պիտի առաջնորդէր դէպի անբաղձալի նոր հորիզոններ։

Անմիջապէս քաղաք ուղղուելով՝ կարգ մը ընկերներու իմացուցի Լոնտոնի ռատիոհաղորդումը Տէմիրճեանի կապակցութեամբ եւ զգուշաւորութիւն թելադրեցի անոնց։

Յաջորդ օրը՝ երեկոյեան, երբ կ՝անցնէի հայկական թաղի կամուրջէն, մօտէս դանդաղօրէն կ՝անցնէր ընկեր Ա. Հէքիմեանէն գրաւուած կարմիր ինքնաշարժը, որուն մէջ էին հայ հաայնքի մուխթար Սամոն՝ երկու գաղտնի ոստիկաններուն հետ։ Մուխթարը զիս տեսնելով՝ առիթը գտաւ գաղտագողի աչքով յօնքով ազդանշան մը տալու, ինչ որ մտքիս մէջ անմիջապէս ստացաւ հետեւեալ իմաստը. «զգուշ եղէք ձերբակալութիւնները սկսած են»։ Նախազգացումիս թելադրութեամբ համոզուեցայ, որ Իրաքէն բերուած Տէմիրճեանի առաջին հանգրուանը Գամիշլի եղած պիտի ըլլայ։ Հապա ինչո՞ւ այս նոր հետախուզութիւնը։

Ուշ գիշերին տուն վերադարձայ, անխուսափելի ձերբակալութեան կասկածը սրտիս մէջ։ Կրնայի այդ գիշեր տուն չվերադառնալ, բայց ո՞ւր երթայի եւ ի՞նչ ընելու համար։ Տուն վերադարձայ՝ ոչ այնքան երիտասադական իմ անվախութեան կամ յանդգնութեան ապաւինելով, ոքան այն ինքնահամոզումով, որ կուսակցական այս աննախընթաց փորձաքարի ծիրէն ներս չէի ունեցած պատասխանատու դերակատարութիւն եւ ուստի՝ չունէի ծանր յանցագործութիւն։ Թերեւս թեթեւ յանցանքի մը մեղանջումով բանտարկուելու հեռանկարը չէր սարսափեցներ զիս։

Ուշ գիշերին, որքան կը յիշեմ շուրջ ժամը երկուքին, մեր դուռը զարնուեցաւ։ Եղբայրս քովի սենեակէն ելլելով բացաւ դուռը։ Անվտանգութեան գրասենեակի ոստիկանութիւնն էր։ Գաղտնի սպասարկութեան սպան եղբայրս կը հարցուփորձէր՝ իմ մասին։ Զգացի որ եղբայրս կը տատամսի՝ անելի մատնուելով։ Անմիջապէս դուրս ելայ ննջարանէն եւ յարգալի բարեւէ մը ետք տուի անունս։

-Կը ներէք, որ ձեզ անհանգստացուցինք, ըսաւ սպան։ Տասնհինգ վայրկեանուան համար մեզի պիտի ընկերանաք։ Ընկերացայ իրենց։ Նոյն եւ յաջորդ գիշերները վայելեցի գաղտնի ոստիկանութեան հիւրընկալութիւնը, յանցապարտներու յատուկ մենախուցէ մը ներս, առանց նախաքննութեան։ Մայրաքաղաքի զինուորական դատախազութեան պահանջքով ձերբակալուած էի, երրորդ օրը երեկոյեան դուրս հանուեցայ մենախուցէն ու կծկուեցայ սպասման սրահի չոր նստարանի մը վրայ։ Քիչ ետք ուրիշ մենախուցերէ քովս բերին ինծի ծանօթ երկու երէց ընկեր՝ Յ. Կարապետեանն ու Խ. Խաչատուրեանը։ Անխօս եւ բանտարկեալի մը նկատմամբ յատուկ կոպտութեամբ, մեր ձեռքերուն անցուցին երկաթէ կալանքներ, ապա գաղտնի ոստիկանի մը ընկերակցութեամբ դուրս տարուեցանք եւ սպասեցինք փողոցի մայթին վրայ՝ գառնուկի մը համակերպութեամբ։

Աւելի ուշ, մեր դիմաց կեցաւ հնաբոյր մարդատար ինքնաշարժ մը՝ ճամբորդներով լի։ Ոստիկանի ընկերակցութեամբ բարձրացանք ու կողմնակի աթոռներուն վրայ գրաւեցինք մեր տեղերը։

Տխուր իրականութիւն, Հալէպի վրայով մայրաքաղաք կը տարուէինք։

Յաջորդ առաւօտ, չեմ յիշեր ո՞ր ժամուն, արդէն ընդհանուր դատախազի կեդրոնի սպասման սրահն էինք, քնատ, յոգնած ու անօթի, որոնց վրայ կու գար աւելնալու վախի զգացումն ու անկէ բխած դասալքութիւնը։

Պահ մը ետք, քակեցին մեր ուռած եւ կիսով կապուտցած ձեռքերուն երկաթեայ կալանքները։ Սպասման սրահն էին նաեւ մեր ղեկավար ընկերներէն՝ Լուտէր Մասմանաճեան, Տոքթ. Գասպար Գասպարեան, Տոքթ. Յակոբ Գասապեան եւ ուրիշներ, ըստ երեւոյթին նոր ձերբակալուած։

Արձակելէ ետք մեր կալանքները, հերթով վեր հանեցին մեզ՝ նախնական հարցաքննութեան համար։

Հիմա դատախազի դիմացն էի՝ վեհերոտ ու յանցագործի երեւոյթով։ Ինքնութիւնս հաստատող կարգ մը հարցումներէն ետք զինուորական դատախազ՝ Եասին Առաքիլը հարցուց ինքնավստահ շեշտով մը.

-Ի՞նչ պայմաններու բերումով ծանօթացած ես Տէմիրճեանին եւ ինչպէ՞ս զինք Իրաք փախցուցիր։

-Ես Տէմիրճեանը ճանչցած եմ ժամանակէ մը ի վեր, երբ ան նպարավաճառի խանութ մը ունէր հայկական ակումբին մօտ։ Յաճախ անկէ գնումներ կ՝ընէինք։ Ան լուրջ եւ ընկերային մարդ մըն էր եւ յարգուած՝ իր լայն շրջանակէն։ Օր մը գիւղ կ՝երթայի, մեր ցորենի փոքր արտը հնձելու, ան խնդրեց, որ ընկերանայ մեզի, մօտակայ գիւղէն իր խանութին յատուկ՝ հաւ, հաւկիթ եւ մածուն գնելու եւ վերադառնայ իր միջոցներով։ Սիրով ընդունեցինք ու ճամբայ ելանք։ Մեր գիւղը չհասած՝ շնորհակալութիւն յայտնելով իջաւ ինքնաշարժէն եւ ուղղուեցաւ ճամբու եզրին գտնուող գիւղը։

-Վարորդին անունը Անդրանի՞կ էր, հարցուց ան։

-Վարորդին անունը չեմ յիշեր։ Ինք եւ հնձիչ մեքենայի (փաթոզ) միւս բանուորները Ռաս ուլ Այնի շրջանէն եկած էին, մեր շրջանին հունձքը քաղելու։

-Ուրի՞շ։

-Ուրիշ ոչինչ գիտեմ։

-Դուն գիտե՞ս, թէ Տէմիրճեանը ուրկէ բերած ենք, հարցուց դատախազը փոթորկոտ ձայնով. Զինք բերած ենք Իսրայէլէն, Թէլ Աւիւէն։

-Բայց հետը չէի՛, բացականչեցի գրեթէ պոռթկալով, ոչ այնքան յանդգնութենէ մղուած, որքան զիս պատած յանկարծահաս սարսափի մը զգացումէն։

Կարճ տեւեց նախաքննութիւնը։ Դատախազը ձեռքի արհամարհոտ շարժումով մը զիս դուրս հանեց սենեակէն։ Դրան ետեւ ինծի սպասող ոստիկանը անյարգալի վերաբերմունքով եւ հրմշտկելով, զիս տարաւ երկրորդ յարկի մենախուցը եւ ներս հրելով՝ աղմկոտ շարժումով դուռը փակեց ետեւէս։

Նոյն մենախուցին մէջ կար երիտասարդ մը։ Ծանօթացանք Մաճըտին հետ։ Նեղութիւնը արագօրէն կը մտերմացնէ անծանօթները։ Ան եգիպտացի համալսարանական ուսանող էր եւ ամիսէ մը ի վեր կը գտնուէր նոյն մենախուցին մէջ։ Պատմեց իր պատմութիւնը, ես ալ իմինս։ Հաւատացի՞նք իրարու, կը մնայ կասկածելի։

Բանտակիցս բծախնդիր օրինապահութեամբ կ՝աղօթէր։

-Դուն ալ աղօթէ՛, ըսաւ ինծի, աղօթքը կը խաղաղեցնէ մարդու հոգին։

-Չեմ աղօթեր, պատասխանեցի, որովհետեւ ընդհանրապէս աղօթող մը չեմ եղած ու եթէ հիմա աղօթեմ, Աստուած պիտի չըսէ՞,- «Կեղծաւոր, նեղութեան մէ՞ջ զիս յիշեցիր»։ Խնդացինք մենախուցի յատուկ զսպուածութեամբ։

Երրորդ օրը դուրս բերուեցայ մենախցիկէն ու փոխադրուեցայ առաջին յարկի բազմամարդ եւ ընդարձակ բանտասրահը։ Հոն էին ինծի ծանօթ բոլոր բանտարկեալ ընկերները։ Խոր շունչ մը քաշեցի գոհունակ։

-Հիմա բացուած կը յայտարարուի շրջանային ժողովը, կատակեց ընկերներէն մէկը։ Խնդացինք համախումբ։

Տէմիրճեանը կը մնար բանտախուցի բանտարկեալ եւ դուրս կը բերուէր միայն զբօսանքին։ Երբ բանտարկեալներու զբօսանքի զանգը հնչեց, բոլորս բանտի շրջափակը ելանք։ Հոն էր եւ Տէմիրճեանը։ Մօտեցանք իրարու։

-Իմ խիղճս անհանգիստ է միայն քեզի համար, ըսաւ ան զգուշաւոր եւ աւելցուց,- երբ զիս Իրաքէն բերել տուին, ունեցայ այն ինքնահամոզումը, որ դուրսը կուսակցական ընկեր չէ մնացած, ուստի ի՞նչ օգուտ ոչխարի պէս ծեծուիլը։ Զիս շատ չարչարեցին, ըսաւ ան։

-Զգացումներս չեն փոխուած քեզի հանդէպ, պատասխանեցի անկեղծ մտերմութեամբ։

Բանտային կեանքի յուշերէն. Վերջին  Է. մաս

Ժամանակը կը սահէր ու մենք կը մնայինք բանտարկեալ։ Հոն էին հայահոծ չորս շրջաններէն բերուած դաշնակցական ընկերներ՝ ղեկավար ու ինծի նման պարզ շարքայիններ։ Բանտէն ներս ընկերներուն մեծմասնութեան կորովը կը մնար բարձր։ Ղեկավար կարգ մը ընկերներուն մօտ բացայայտ էր յուսալքութիւնը։ Մեզի հետ էին «Քաումի» հակապետական կուսակցութեան ղեկավար անդամները, իրաւաբան, բժիշկ եւ քաղաքագէտ։ Այլ բանտասրահի մը մէջ կային Կոմունիստ կուսակցութեան ղեկավար տարրեր։ Այդ երիտասարդ տարիքիս կը զգայի, որ մեր եւ մեր ղեկավարութեան մօտ նուազ էր քաղաքական իմացականութիւնն ու հոտառութիւնը, բայց զօրաւոր՝ կուսակցական հաւատքն ու հայրենասիրական ոգին։

Բանտի կեանքը խաղաղ էր ու միապաղաղ, տրուած սնունդը գոհացուցիչ։ Հսկիչ ոստիկանները խիստ էին եւ անպատկառութեան բոլոր սահմանները նուաճող։

Ուրբաթ օրերը իսլամ բանտարկեալներու հաւաքական աղօթքի օրն էր, իսկ Կիրակին՝ քրսիտոնեայ բանտարկեալներուն։ Մեզի այցելող զոյգ կրօններուն կրօնաւորները, հաւաքական աղօթքէն ետք, բարոյախօսական քարոզ մը կու տային բատնարկեալներուն։ Յատկանշական էր, որ աղօթքի կը մասնակցէին նոյնիսկ անոնք, որոնք աղօթելու սովորութիւն չունէին։ Անոնք բացօդեայ ազատ շունչ քաշելու առիթը կ՝օգտագործէին։ Աղօթավայրը բանտի շրջափակն էր։

Ամենամտահոգիչը պարտադրական լոգանքի օրն էր։ Նախիրի նման կ՝առաջնորդուէինք բաղնիքի խուցերէն ներս։ Պէտք էր աճապարել։ Կարճ ժամանակ յատկացուած էր «լոգանք»-ին։ Երբեմն բանտարկեալը բարոյալքելու յատուկ մտադրութեամբ՝ յանկարծ տաք ջուրի հոսանքը կը կտրուէր։ Երբ լոգանքի աւարտին զանգը կը հնչէր, շատեր դուրս կ՝ելլէին անմասն մնալով լոգանքէն։

Բանտասրահները ունէին պէթոնաշէն միազանգուած պատուանդաններ, որոնց վրայ, քով-քովի կը քնանային բանտարկեալները։ Իւրաքանչիւրին՝ իբրեւ անկողին տրուած էր բարձ մը եւ բամպակեայ չորս ծածկոց։

Ամենածիծաղելին արտաքնոցի սահմանուած օրինապահութիւնն էր։ Բանտասրահը ունէր ներքին մեծ արտաքնոց, որուն իբրեւ դուռ կը ծառայէր հաստ կարպետ մը։ Հոն այցելողը նախքան կարպետը վերցնելը, պարտաւոր էր երկու անգամ ձեռքով թմբկահարել պատի կողին, իսկ ներսինը (եթէ կար), իբրեւ պատասխան՝ պարտաւոր էր երկու անգամ հազալու «ըհը՛, ըհը»։

Անտանելին դատախազութեան մեծաւորներու գիշերային յաճախակի այցելութիւնն էր։ Ուշ գիշերին բանտասրահի դուռը մեծաշռինթ կը բացուէր ու ներս կը մտնէր բարձրաստիճան սպան, ընկերակցութեամբ քարտուղարին եւ հսկիչ ոստիկանին։ Անչափելի աղմկարարութեամբ եւ հրմշտուքով կ՝արթնցնէին մեզ։ Քանի մը վայրկեանէն ոտքի վրայ էինք արդէն, զինուորական կարգապահութեամբ շարուած, անխօս ու անշաժ։ Սպան մէկ-մէկ կը հարցնէր իւրաքանչիւրին անունը եւ ո՞ր կուսակցութեան պատկանիլը, ապա կը կատարէր խիստ թելադրութիւններ, որոնց վարժ էին այլեւս մեր ականջները։ Այս արարողութիւնը կը ծառայէր բանտարկեալին անհատականութիւնը նսեմացնելու եւ զայն բարոյալքելու դերին։

Օր մը հսկիչ ոստիկանը, իրեն յատուկ անբարտաւանութեամբ, ծանրօրէն պախարակեց ընկեր Ս. Տանայեանը, հայերէն խօսած ըլլալուն համար։ Ոստիկանի մեկնելէն ետք, ընկեր Տանայեանը հոգեկան բեկում ունեցաւ, ջղագրգիռ վիճակով մազերը քաշեց, բռունցքներով գլուխը հարուածեց, բացականչելով,- «Այսքա՞ն պիտի ստորանայինք, որ մեր լեզուո՞վ ալ չխօսինք»։ Յուզուած էինք բոլորս։

Քաղաքական փոփոխութիւն

Սեպտեմբերի կիսուն ուշ գիշերին, երբ բանտի վրայ իջած էր մեռելային լռութիւնը, արտասովոր եռուզեր մը զգացինք բանտէն ներս։ Միջանցքներուն բացուող մեր բանտասրահներուն դռները մէկ մէկ կը բացուէին։ Ներս մտնող հսկիչ ոստիկանները տագնապալի աճապարանքով իւրաքանչիւր բանտարկեալէն բամպակէ մէկական ծածկոց եւ յաւելեալ բարձեր կը հաւաքէին։ Ի՞նչ պատահած էր, հարց կու տայինք իրարու եւ հետաքրքրախառն  անհամբերութեամբ կը հետեւէինք ոստիկաններու հեւքոտ շարժումներուն։ Ձայնասփիւռի եւ մամուլի մուտքը արգիլուած էր ու մենք անհաղորդ էինք արտաքին աշխարհի անցուդարձէն։

Եռուզեռը կը շարունակուէր ու մենք անքուն կը սպասէինք այս տենդոտ  հանդիսութեան վախճանին։ Չէ՞ որ ծայրայեղ հետաքրքրութիւնը կրնայ բացայայտել ամենախորունկ գաղտնիքները։ Լուսաբացին շշուկները ծաւալեցան խուցէ խուց, մեծաթիւ նոր ձերբակալուածներ բերին, բայց ինչո՞ւ, մեզի համար կը մնար անորոշ։

Աւելի ուշ, բոլորին համար յստակացաւ ուրախալի եղելութիւնը։ Սուրիան անջատուած էր Եգիպտոսի հետ միացեալ միութենէ եւ մեզի բախտակից նոր բանտարկեալները քաղաքական այդ փոփոխութեան եւ անջատման ընդիմադիր տարրերն էին։

Քաղաքական այս յուսալի բարեշրջումը մեզի պիտի բերէր բարենպաստ պայմաններ՝ դատական օրինական եւ իրաւական գործընթաց, անոր կը հաւատայինք բոլորս։

Նոր ձերբակալուածներուն մէջ էին նախորդ վարչակարգի ղեկավարներ, որոնց կարգին՝ Անվտանգութեան գրասենեակի ընդհանուր պետ՝ Ապտուլ Համիտ Սարրաճ, որ եղած էր ՀՅԴ-ն հաշուեյարդարի ենթարկող գլխաւոր դէմքը։ Օրեր ետք մեր ընկերներէն ոմանք տեսած էին Սարրաճը, որ մեզի բախտակից բանտարկեալներուն հետ կ’առաջնորդուէր դէպի բաղնիք։

Քաղաքական այս փոփոխութենէն ետք, զինուորական դատախազութեան ներկայացուցին փրկագինով ազատ արձակուելու մեր խնդրագիրները։ Առաջին առթիւ ինծի հետ ազատ արձակուեցաւ մեր երէց ընկերներէն Խ. Խաչատուրեան, 150 սուրիական ոսկիի փրկագինով։

Որքան կը յիշեմ Երեմիա մարգարէն է որ ըսած է.- «ես այն մարդը եղայ, որ տառապանքը տեսաւ»։ Իսկ ես իմ կարգիս կրնամ ըսել, թէ ես այն բախտաւոր դաշնակցականը եղայ, որ ուշ բանտ առաջնորդուեցաւ եւ կանուխ դուրս ելաւ անկէ։

Այո’, բանտէն արձակուեցայ միայն ֆիզիքապէս, բայց սրտի ու հոգեկան կապերով կապուած մնացի ընկերներուս հետ։ Աւելի ուշ՝ ընկերներուն մեծ մասը ազատ արձակուեցան փրկագինով։

Ահա անցեալի տխուր յիշատակներ, ներկայի լաւ օրերու յիշողութեամբ պայծառացած ու անմոռանալի։

Վերջ

Source: Yerakouyn

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...