News

16
Jun

16 Յունիս 1895. Վանի Զինեալ Ինքնապաշտպանութեան Բռնկումը

vanՀրապարակագիր Նազարէթ Պէրպէրեան կը գրէ․

16 Յունիսի այս օրը, 121 տարի առաջ, Վանի եւ շրջակայքի հայութիւնը իր առաջին քայլերը նետեց ինքնապաշտպանութեան եւ օսմանեան լուծէն ազատագրուելու երկար ու արիւնոտ ճամբուն վրայ։

Դաշնակցութեան ֆետայական սերունդի ռահվիրաներէն անվեհեր Պետոյի (Աղեքսանդր Պետրոսեան) գլխաւորութեամբ, Վանի յեղափոխական հայորդիները իրենց առաջին զինեալ ընդհարումները ունեցան սուլթան Համիտի կազմած քիւրտ եւ թուրք «Համիտիէ» հայասպան վոհմակներուն հետ։

Վանը հայկական յեղափոխութեան գլխաւոր բնօրրաններէն մէկն էր։ Խրիմեան Հայրիկի ձեռնարկած ազգային¬ազատագրական զարթօնքի օրերէն, Վանը եղաւ օսմանեան բռնակալութեան եւ անոր հայաջինջ քաղաքականութեան դէմ հայկական ըմբոստացման գաղափարական հնոց մը։ Հոն ստեղծուեցաւ Հայկական Ազատամարտի առաջին կազմակերպութիւնը՝ Արմենական կուսակցութիւնը, 1885-ին։ Նաեւ 1887-ին հիմնուած Հնչակեան կուսակցութիւնը Վասպուրականի վրայ կեդրոնացուց իր գործունէութիւնը՝ իբրեւ Երկրի մէջ յեղափոխական շարժման ծաւալումին կարեւորագոյն խարիսխը։

1890-ին կազմուած Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութիւնը եւս, բնականօրէն, դէպի Վան ուղղեց քայլերը սահմանը հատող եւ Դէպի Երկիր զէնք հասցնող գաղափարի իր մարտիկներուն։ Իսկ այս վերջիններու շարքին բախտորոշ եղաւ Կարսի ծնունդ Պետոյի ծաւալած յեղափոխական գործունէութիւնը, 1892-էն սկսեալ, Վանի եւ շրջակայքի հայ ըմբոստ երիտասարդութիւնը ի մի խմբելու, յեղափոխական կուռ կազմակերպութեան մէջ միաձուլելու, զինելու եւ զինուորապէս պատրաստելու ուղղութեամբ։

Խօսքն ու Գործը, իր անձնական օրինակով, առաւելագոյն ներդաշնակութեան մէջ պահող տիպար յեղափոխականն էր Պետօ, որ ի վիճակի եղաւ համերաշխութեան հողը մշակելու հայ յեղափոխական կուսակցութիւններուն միջեւ։ Արմենականն ու հնչակեանը Պետոյի հաւաքագրած դաշնակցականներուն մէջ տեսան կռուի միեւնոյն խրամին մէջ անձնուէր պայքար մղող զէնքի ու գաղափարի իրենց ընկերները։ Եւ պատահական չէր, որ Պետօ նահատակուեցաւ արմենական Աւետիսեանի ու հնչակեան Մարտիկի հետ կողք¬կողքի, հարիւրաւոր հայ յեղափոխականներու 1896ին Վանէն հեռացումը առաջնորդելու ժամանակ, քրտական Մազրիկ ցեղին կողմէ պաշարուելով եւ օրհասական կռիւ մղելով։

Հայ յեղափոխական շարժման մարտական ուժեղացման, ազգային¬քաղաքական հասունացման եւ ներքին համերաշխութեան ամրագրման առումներով՝ հայ ժողովուրդի պատմութեան նշանակալից պահերէն մէկը եղաւ 16 Յունիս 1895-ը։

1894¬1895-ի Սասնոյ, Երզնկայի եւ Կարինի մէջ անզէն հայութեան դէմ ծաւալած համիտեան կոտորածները ահազանգային նշանակութիւն ունեցան Վանի եւ ընդհանրապէս Վասպուրականի հայ յեղափոխական գործիչներուն համար։ Հակառակ Վանի նահանգին մէջ եւրոպական մեծ տէրութեանց հիւպատոսական ներկայացուցիչներու կեդրոնացումին եւ Համիտեան հայասպան քայլերուն դէմ անոնց դիւանագիտական միջամտութիւններուն, Կարմիր Սուլթանը կþորոճար Վանը եւս արեան մէջ խեղդելու դաւադիր ծրագիրներ։

Սասնոյ կոտորածները մեծ ընդվզում առաջացուցած էին Եւրոպայի ազատախոհ շրջանակներուն մօտ, որոնք իրենց կառավարութիւններէն կը պահանջէին արագ եւ ազդու միջամտութիւն կատարել՝ սանձելու համար Համիտի հայաջնջման քաղաքականութիւնը։ Այդպէ՛ս կեանքի կոչուեցան, եւրոպական մեծ տէրութեանց դիւանագէտներուն կողմէ, 1895-ի գարնան  մշակուած հայկական նահանգներու «Րեֆորմի» (բարենորոգման) ծրագիրները, որոնք սուլթանի հաւանութեան արժանանալէ ետք միայն կրնային ի գործ դրուիլ։

Պետոյի եւ ընդհանրապէս Վանի յեղափոխական գործիչներուն համար ինքնախաբէութեան համազօր էր յոյս կապել եւրոպական դիւանագիտութեան մշակած այդ թուղթէ շերեփներուն։ Հայ ժողովուրդին կը սպառնար դաժանագոյն ջարդը, եթէ զէնքը չվերցնէր եւ սեփական ուժերով չպաշտպանուէր օրհասական վտանգին դէմ։

1880-ականները բոլորին սորվեցուցած էին, որ «միայն զէնքով կայ հայոց փրկութիւն»։ Փաստօրէն, Օսմանեան Կայսրութեան հայկական նահանգներու բարենորոգման պահանջը միջազգայնօրէն ամրագրող 1878-ի Պերլինի Դաշնագիրէն ետք, սուլթանական գահին նոր բարձրացած արիւնարբու հրէշը, «Հիւանդ Մարդ» հռչակուած իր կայսրութիւնը փրկելու յուսահատական վերջին ճիգով մը, յղացած էր Արեւելեան Հարցը իր ներքին, այլ հրատապ բաղադրիչէն՝ Հայկական Հարցէն «բեռնաթափելու» ճիւաղային ծրագիրը։

Հայերէ «պարպուած» ու «մաքրուած» Հայաստանը, որուն Համիտ ծրագրած էր հասնիլ հայաջնջումի իր քաղաքականութեան նենգամիտ բեմագրութեամբ, Եւրոպական մեծ տէրութիւնները ի վերջոյ պիտի զրկէր կայսրութեան ներքին հարցերուն միջամուխ դառնալու «Հայկական Բարենորոգումներու» պահանջի պատրուակէն։
«Առանց հայերու Հայաստան» մը ունենալու Համիտեան ծրագիրը նենգամիտ էր, որովհետեւ իր առաջին քայլերուն մէջ հետամուտ էր հայերու դէմ ընկերային ու տնտեսական ճնշումներու սաստկացումին՝ արագացնելու համար յատկապէս բուն Երկրի, գաւառներու հայութեան արտագաղթը դէպի Պոլիս ու Եւրոպա (արեւմուտքի ուղղութեամբ, ինչպէս եւ դէպի Թիֆլիս ու Կովկաս (արեւելքի ուղղութեամբ)։

Համիտեան այս նենգամիտ քաղաքականութիւնը անշուշտ իր «պտուղները» տուաւ. հարստահարուող ու կեղեքուող հայութեան մէջ արտագաղթի ալիքը թափ առաւ, իսկ հայ պահպանողական ու իշխանաւոր խաւի ստրկական համակերպումը աւելի ու աւելի արմատաւորուեցաւ։

Բայց նոյն Պերլինի Դաշնագրէն ետք ու Խրիմեան Հայրիկի քարոզած Երկաթէ Շերեփի յորդորներուն ներշնչումով՝ կախարդական սրուակի խցանը բացուած եւ հայկական ազատամարտի ոգին անդարձ դուրս եկած էր ու սկսած էր յաղթօրէն թեւածել հայրենի երկնակամարին վրայ։ Իսկ Եւրոպական մեծ տէրութիւնները, Օսմանեան Կայսրութեան անխուսափելի փլուզման եւ անդամահատման մօտալուտ հեռանկարով, իրարու հետ մրցակցութեան մէջ էին՝ Համիտը իրենց հակակշռին տակ առնելու եւ կայսրութեան աւարէն առիւծի բաժին խլելու մաքիաւելութեամբ։

Ահա՛ այդ պայմաններուն մէջ, Հայաստանը կոտորածներու միջոցաւ հայերէ պարպելու համիտեան ծրագրին գործադրութիւնը արագացած էր։ Իսկ Եւրոպական Րեֆորմները վերջին հաշուով իբրեւ պատրուակ կը ծառայէին Համիտին ձեռքը, որպէսզի ընդարձակէր հայկական ջարդերու աշխարհագրութիւնը՝ հասնելով նաեւ Վան։
Ընդհանուր զարգացումներու այս ենթախորքով՝ 1896-ի գարնան Վան ժամանեց Հայկական Նահանգներու բարենորոգումներու Մայիսեան Ծրագրին գործադրութեան հսկող խառն Քննիչ Յանձնաժողովը, որուն մաս կազմող եւ Համիտը ներկայացնող Ֆերիտ Սաատէդդին փաշան, առանց ժամանակ կորսնցնելու, գործի անցաւ եւ շարժման մէջ դրաւ Համիտեան կոտորածները Վասպուրականի տարածքին եւս իրականացնելու ծանօթ բեմագրութիւնը։
Վան քաղաքին մէջ, հայոց առաջնորդ Սահակ Վարդապետին եւ անոր շուրջ խմբուած ազգային ջոջերուն հետ հանդիպումներու շարք մը ունենալով, Ֆերիտ փաշայի յանձնաժողովը հետեւողաբար կրկնեց բարենորոգումներու ծրագրին իրականացման համար իր ունեցած «միակ պայմանը»՝ հայ յեղափոխականներու անձնատուութիւնը կամ Վանէն հեռացումը (յատկապէս «դուրսէն եկածներուն»)։ Վանի ֆրանսական, անգլիական եւ ռուսական հիւպատոսները ամբողջական աջակցութիւն ցուցաբերեցին այդ պահանջին։ Իսկ Վանի շրջակայ գաւառներուն մէջ, ուր արմենականները ընդհանրապէս կառոյց ստեղծած չէին, հնչակեանները կազմակերպականօրէն արմատաւորուելու յաջողութիւն ունեցած չէին եւ միայն Դաշնակցութիւնն էր, որ Նիկոլ Դումանի, Պետոյի (Աղեքսանդր Պետրոսեան) եւ Վարդանի (Սարգիս Մեհրապեան, հետագայ Խանասորի արշաւանքին ընդհանուր հրամանատարը) խումբերով նոր սկսած էր շարժում առաջացնել ու կազմակերպութիւն ստեղծել, Սաատէդդին փաշան անձամբ կապ հաստատեց քիւրտ ցեղապետերուն հետ՝ անոնց կանաչ լոյս տալով անպաշտպան հայերուն դէմ թալան ու կոտորած կատարելու ուղղութեամբ, թրքական զօրքի աջակցութիւնը խոստանալով։

Մինչ Վանի հայութեան ներկայացուցիչները կը քննարկէին Մայիսի վերջերուն Վան հասած Քննիչ Յանձնաժողովին կողմէ տրուած հայ յեղափոխականներու յանձնումին կամ հեռացման պահանջ¬նախապայմանը, Ֆերիտ Սաատէդդին փաշա արագացուց բիրտ ուժով իր նպատակին հասնելու դաւադրութեան իրագործումը։

Յունիսի առաջին օրերէն սկսեալ հրահանգեց ոստիկանութեան, որ խուզարկեն հայահոծ Այգեստանի բնակարանները՝ թաքնուած հայ յեղափոխականներ եւ զինապահեստներ գտնելու պատրուակով։ Այդ խուզարկութեանց ընթացքին ոստիկաններ դիմեցին նաեւ գրգռիչ քայլերու, որոնց ամէնէն աղմկայարոյցը եղաւ վանեցի երիտասարդ դաշնակցական Վազգէնի (Տիգրան Տէրոյեան) տան խուզարկութիւնը. Վազգէնը հոն չգտնելով, ոչ ալ որեւէ զէնքի ու զինամթերքի պահեստ գտնելով, թուրք ոստիկանները խոշտանգեցին եւ անպատուեցին Վազգէնի մայրն ու քոյրը՝ Զարուհին, որ յարգուած ուսուցչուհի էր եւ յեղափոխաշունչ հայուհի։

Միջադէպին առաջացուցած ընդհանուր ընդվզումը դեռ չհանդարտած, Ֆերիտ Սաատէդդին փաշայի դրդումով՝ Յունիս 15-16-ի լուսցող գիշերը թուրք գիշերապահ զինուորներ կրակեցին Այգեստանի մէջ հայ երիտարդներու վրայ, որոնք սակայն դիմադարձեցին եւ երկու թուրք զինուոր սպաննեցին ու աստիճանաւոր մը ծանրօրէն վիրաւորեցին։
Յունիս 16ի առաւօտեան թուրք զինուորները իրենց երկու մեռելները ցուցադրեցին շուկային կեդրոնը՝ գրգռելով թուրք եւ քիւրտ ամբոխին հակահայ մոլուցքը։

Հակառակ անոր որ Վանի հայ ներկայացուցիչները ժողովի մէջ էին Քննիչ յանձնաժողովին, Եւրոպացի հիւպատոսներուն եւ Վանի կուսակալին հետ, յետմիջօրէի ժամը 3-ին թուրք զինուած ամբոխը, զօրքի եօթը թնդանօթներու պաշտպանութեան տակ, ընդհանուր յարձակումի անցաւ Այգեստանի վրայ։

Եւ սկսաւ Վանի հայութեան առաջին ինքնապաշտպանութիւնը, որ աւելի քան շաբաթ մը տեւեց՝ թրքական զօրքի եւ զինուած ամբոխի շարունակական յարձակումները ետ մղելով եւ Վան¬Այգեստանի հայութեան զանգուածային սպանդի համիտեան ծրագիրը ձախողութեան մատնելով։

Թէեւ ինքնապաշտպանութեան կռիւները վերջ գտան աւելի քան 500 հայ յեղափոխականներու եւ անոնց ընկերակցող շուրջ 1500 հայ երիտասարդներու քաղաքէն հեռացումով ու, ճանապարհին, քանի մը յաղթական կռիւներ մղելէ ետք՝ անոնց մեծ մասին կոտորածով՝ քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբին ձեռամբ, բայց այդպիսով վերջնականապէս փակուեցաւ Վանի հայութեան «օրինապահ»՝ ծառայամիտ համակերպումի ժամանակաշրջանը եւ սկսաւ սեփական ուժերով ինքնապաշտպանութեան պատրաստուելու երկարամեայ պայքարը, որ Մեծ Եղեռնի տարիներուն պսակուեցաւ յաղթանակով։

Ազգային ու պատմական իր այս դասերուն համար միշտ կը յիշենք եւ կը յիշեցնենք 1896 թուականի Յունիսի16-ը՝
121-ամեակը զէնք բարձրացնելու եւ սեփական ուժերով ինքնապաշտպանութեան կռիւ մղելու Վանի հայութեան մարտունակութեան շղթայազերծումին։

Source: Yerakouyn

You are donating to : Greennature Foundation

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Phone
Address
Additional Note
paypalstripe
Loading...